[Titel]

Hier beghint dat volumen ghenoemt

Die vergaderinge der historien van Troyen,

ghecompozeert ende vergadert vanden eerbaren man

meester Roelof die Smit,

priester ende cappelaen van mijn zeer geduchtighe here,

mijn here den hertoghe van Bourgongen, Philipus,

int jaer .M.CCCC. ende .LXIIIJ.

[Proloog]

Het prologus

[A]ls ic ansie ende overmits der menschen opinien die op gevoet ende besich sijn in enighe sonderlinghe historien van Troyen, ende ic sie dat mi als onwaerdich bevolen is een vergaderinghe hier of te maken vanden zeer edelen ende doechdeliken prins Philipus, bider graci Gods hertoech van Bourgonghen, van Lothrijc, van Brabant ende van Lemburch, grave van Vlaenderen, van Artoys ende van Bourgongen, palatijn van Henegouwen, van Hollant ende Zeelant ende van Namen, merchgrave des Heyligen Rijcs, heer van Vrieslant, van Salijns ende van Mechelen. Dus vind ick ghenoech te peinsen, want die storien die ic vergaderen wil, daer spreect alle die werelt of doer boeken die uut den Latijn over gheset sijn in Franschoys, ya veel min dan ic vertrecken sel. Ende daer isser sommighe die alleen op sonderlinghe of perticuliere boeken toeven. Waer bi ic ontsie te scriven meer dan daer haer boeken menci of maken. Mer waer om als ick aen mercke ende weghe dat seer grote ghebot van desen seer geduchtighen prins die de zaec van dit werc is, niet om te corrigieren die boeken die voer over gheset sijn mer om te vermeren, soe sel ic onderdanich wesen. Als ic best sel connen sel ic drie boeken maken die in een gheset hieten zullen [Die vergaderinge] der Troyen hystorien. In ’t eerste boec sel ick tractieren van Saturnus ende Jupiter ende vanden aventuer van Troyen ende vanden feyten ende wercken van Perseus, ende vanden wonderlike geboerte van Hercules, ende vander eerste destruccie van Troyen. In ’t anderde sel ic tracteren van de pinen ende arbeyden van Hercules, ende hoe Troyen weder op gemaket wort ende anderwerf weder bi den voerscreven Hercules ghedestrueert. Ende in ’t derde sel ic tractieren van de laeste ende generale destructij van Troyen, gedaen vanden Griecken ter cause vander neminghe van vrou Helena, wive van Menelaus. Ende saller toedoen de wercken ende vromicheden der vromer Hector ende van sijn broeders, die weerdich sijn in ghehoechenisse te sijn. Ende oec mede van de wonderlike aventuren die den Grieken geboerde inder zee, als si keerden vande doot des conincs Agamenons, capeteyn van ’t heer, ende van de aventuren des conincs Ulixes ende van sijn wonderlike doot. Dus bid ic hem die de saec dees wercs is ende alle de gene diese lesen sullen om ledicheit te scuwen, is ’t dat ic mijn penne rudelic te wercke set in dese voergenoemde historien dat si willen ansien niet alleen mijn arme begripen mer die donckere duusternisse dair icse vergadert heb doer onderdanicheyt ende onder oetmoedighe correxien.

*     *

*

[Hoofdstuk 1]

In ’t beghinsele spreect hi vande ofcoemst ende rechte linie van Saturnus ende van de overdracht die hi maecte mit Tijtan, sijn broeder, ende van de oerloghe tuschen hem tween, ende hoe Saturnus oerlochde teghens sijn soen Jupiter.

[I, 1]

[A]lle die zonen van Noe ghestroyet doer de climaten, rijcken ende vreemde woninghen der werelden overmits die generale divisie der talen, ghemaect ter fondacien der toren van Babilonien, inden daghen als die werelden vergult waren ende als die mannen, swaer als berghen ende stenen ende rude ghelijc beesten, haer sware grove verstanden verhieven ende verlichten. Ende als die duvel haer belede ende leerde practizieren steden, sloten, castelen ende muren te smeden, septren, cronen ende dyademen ende te maken die bedroefde secte der goden. Onder die besitters des eylants van Creten rees daer een man, rijc van begeerlicheit, noch rijcker van aventuerlike opsetten ende alder rijcste vande aventuren gheluck. Enighe hieten desen man Celion ende sommighe Uranus. Hi was ghetroude soen van Ether, zone van Demogorgon, die oude bewoenre der spelunken van Archaden ende d’ouste god der heydenen. Dese Uranus hadde te wive sijn selfs suster, ghenoemt Vesta. Hi leefde in groter glorien mit haer, ende hi besat ’t meeste deel van ’t eylant van Creten, ende hi was overvloedich in die voerspoet des werelts versadende smenschen appetijt. Ten eersten in vervollinghe wereltliker heerscapien. Ten tweesten in vruchtbaerheit ende vermeringhe der gheslachten, ende was te wonder rijc. Hi hadde twe sonen, te weten Titan ende Saturnus, ende twe dochteren, te weten Cibelle ende Ceres, daer of hier menchi gemaect sel worden, ende had noch meer sonen ende dochteren, daer ic of swighe om datse mi tot dese materie niet en dienen. Wat wil ic meer seggen van die glorie van Uranus? Hi had alle dinghen tot sijn wensche. D’Aventuer en was hem nye contrari. Sijn goeden vermenichfoudichden, sijn kinderen wiesen. Mer d’outste soen Titan was lelic ende mismaect, ende Satur[n]us was boven maten schoen. Ende hier om minde Vesta meer Saturnus dan Titan. Ende dat natuerlic, want die moederen hebben natuerlic meer lieften tot haer schone kinderen dan tot haer kinderen die lelic ende mismaect sijn. Dus was Saturnus sachtelic opghevoedt in die scoet van die moeder. Ende Titan was versteken ende versmaet. Ende als Saturnus groot was, also wel om sijnre schoenheit als om sijn wijsheit ende doechden, vercreech hi alle de gehele lieft ende affecci van den volcke.

In dien tiden soe wie doe practizeerde of dede enighe dingen profitelic voer de ghemeenten goet, dye was in groter waerden ghehouden ende ghenoemt ‘god’ nae dier dwase costume. Saturnus was god geheten, want in sijn jonghe dagen doer sijn wijsheyt was hi d’eerste die gaf de instructi die aerde te arbeyden ende vruchtbaer te maken ende het coren te sayen. Ende dese invenci dede Saturnus vercrighen godlike eer min op min, niet alleen tot Vesta ende Uranus ende sijn magen, mer meer tot al ’t volc van Creten ende vanden landen daer omtrent. Ende wies dus sijn faem so groot dat tot sijnder scolen quamen van allen plaetsen vele edele mannen.

In desen tiden dat Saturn[u]s die te bloyen began ende hi omtrent .XX. jaren had, ende sijn broeder Titan .XL., Uranus, haer vader, doer een siecte quijte hem van de tribuyt die alle menschen sculdich sijn den Doot, ende overleet van dese werelt in die derde etaet vander werelt, achterlatende Vesta, sijn wijf, grote duwarie van possessien. Sijn overliden dede Vesta ende haer kinderen menighen traen laten. Sij deden sijn obsequie eerlic mit bitteren druc. De obsequie ghedaen ende noch haer wenen ende druc gedurende, also Vesta sach dat Titan haer outste soen stont na successi van sijn vader, riep si op een tijt tot haer haer seer lieve kint Saturnus mit Titan ende die vanden lande, ende seyde openlic dat si wilde dat haer jonger soen Saturnus succedeerde in de erfenisse van sijn vader. Titan horende dese wille van sijn moeder, verdubbelde ende vernyeude sijn tranen, ende viel oetmoedelic voer sijn moeder ende seyde: “Mijn moeder, ic ben alte ongeluckich als inde nyeuwicheit dat ic mijn vader verloren heb, ghi boetscapt my ’t verlies dat bi naturen rechtelic mi toe behoert, ende dat ter cause om dat ic van leden soe wel niet geformeert en ben als mijn broeder Saturnus. Wat liden is mi dit! Ghi wilt mi wreecken ende plucken uut mijn gheluckighe gheboerte, dat ghi mit gheen reden noch recht doen en moecht. Ic ben u eerste soen. Ghi hebt mi ghevoet mit de substancie uwes bloets als u kint ende .IX. maenden in u buyck ghedraghen. Ic heb de eerste bewoenre uwer moederliker cameren gheweest. Niemant en hadder besit ghehadt voer mi. Ghi gavet mi uwe behoerlike lieft ende voechde mi toe de successi van u erve. Ende waen coemt het dat ghi verkeert ende verderft ’t gunt dat de natuer eens verenicht ende vergadert heeft? Alle moeder is ghehouden ter conservacien van haer kints recht! Halaes, moeder, ende ghi wilt mi bastaert maken van mijn recht?! Ben ic bastaert? Was Uranus niet mijn vader? Ben ic die ghene niet die u verblijde op die ure als ghi d’eerste bevoelen had ontfanghen te hebben in ’t bedde der echten van mijn vader, uwen man? Ben ic niet die ghi soe sorchvoudelic op voede doe ic jonge ende teder was van leden? Mijn moeder, quijt u tegens mi als ghi sculdich sijt, ende bekent dat ic u soen Tijtan ben! Ende als van dat ic lelic ende qualiker gheraect ben dan mijn broeder Saturnus, soe veel de meer sijt ghy sculdich my voersettinghe te doen.”

[A]ls Vesta haer soen Titan dus diepelic hoerde spreken had si medeliden sijnre, mer dat medeliden en was van sulcker cracht niet dat si te boven gaen mocht de grote lieft die gewortelt was tuschen haer ende Saturnus, ende seyde hem dus: “Titan, mijn soen, ic en ontkenne niet ghi en hebt in mijn side gheleghen, ende ic en heb u ghedragen als ic sachtelicste conde. Weet dat ic grote lieft tot di draghe ende dat ic dijn welvaren beghere. Mer als ’t claer is allen oghen dat om ’t ghebreck [ende] lelicheyt dijnre leden du gheen mans ghenoech en sijtste de erfenisse van dine vader te bescermen indient geboerde dat enighen di orlogeden, wat wilstu dat ic di doe? Dijn broeder heeft de minne van alt volck doer sijn schoenheit ende sijn doechdelike wercke, ende houden hem alle in waerden ende di in bespotte. Stel di te vreden! Du en selste nymmermeer ghebreck hebben, ic en heb eerst ghebreck. Dus en spreecter mi niet meer of. Saturnus sel regieren in gunste sijnder wijsheit, soetheit ende oetmoedicheit, ende om dat het ghemeen oghe siet ende oerdelt dat hi eens een man wesen sal die sijn leven in wijsheit beleyden sel.”

[T]itan wert seer verstoert van sijn moeders woerden ende wert roet ende ginc tot Saturnus, menende dat hi dit teghens hem ghebrouwen had, ende seyde: “Saturnus, de nijt diestu op my hebste, heeft nu in mijn hart ghevoedt een nijt van dijn doot, welcke nijt nimmermeer op houden en sel tot dat de doot u ende mi sceyden sal, ende soe langhe als mijn kinder leven sullen! Du weetste wel dat ic d’outste soen ben van onse vader Uranus. Hoe bistu soe vermetel di boven mi te verheffen mit dijn menterien diestu teghens mi conspereerste? Weet, alsoe du gheconspereert hebste op mijn tijtlike scade, also sel ic consperieren op u ewighe verderfenisse. Ende ic seg mi nu voert aen u viant!”

     Als Saturnus hoerde dese vuerighe dreyghinghe van sijn broeder Titan, hi dede sijn onsculde segghende dat hi nye sijn leven ghepeynst hadde te comen tot de successi van haer vader, ende dat hy meuten noch conspereren en conde. Terstont Vesta, Cibelle ende Ceres namen de woerden ende seyden tot Titan dat hy te vergheefs dreychde Saturnus, ende dat hi heer ende meester wesen soude. Titan wert feller dan hi te voren was, segghende dat hijs niet gedoghen en soude. Saturnus had een partie bistanders die hem gunstich waren, ende Tijtan had d’ander om hem. Sy begonnen te murmureren, d’een op d’ander. Alle ’t geselscap was verstoert. Enighe doechdelike mannen ghinghen daer tuschen ende braken ’t gherufte ende stelden Tijtan te vreden, mer hi was soe qualic te pas te setten dat hi altijt Saturnus wilde oplopen. Ende had ’t hem moghelic gheweest, hi soude hem bevochten hebben. Nochtans in ’t eynde de goede mannen onderwesen hem dat hi de crancste was, ende dat Saturnus meer gunres had, dat hi hem wat matichde ende seyde dat hi Saturnus ’t rijc consenteren soude op condicie: Waert dat hi hem hijlicte, dat hi ghehouden soude wesen te doden alle de kinderen knechs die van hem quamen om ’t welvaren van ’t volcke. Vesta mit haer dochteren ende d’oude wisen van ’t volcke accordeerden mit Tijtan op dese condicie ende deden soe veel dat si Saturnus leyden inden tempel vanden god Maers, die stont in die stadt Oson, daer heer of was een machtich man ghenoemt Mellizeus, ende dat hi voer ’t beelt vanden god Mars swoer: In dien hi hijlicte ende dat sijn wijf kinder tot knechs creghe, dat hise al doden soude. Ende alsoe was Tijtan content dat sijn broeder Saturnus regierde ende daer mede was de pays tuschen hem beyden ghemaect.

*     *

*

[Hoofdstuk 2]

Hoe Saturnus ghecroent was eerste coninc van Creten ende hoe hi veel sciencien vant, waer bi ’t volc hem hielt in waerdicheit als een god.

[I, 2]

[N]ae die tractaet ghemaect tuschen Tijtan ende Saturnus, Titan sach dat hy luttel eren begaen mocht onder sijn broeder te wesen [ende] had liever te gaen soeken sijn aventuren dan onderdanich in diensten sijn jongher broeder te wesen, ende nam sijn wijf, kinderen ende sijn vrienden, ende ginck om sijn aventuer in vele diverse landen, daer hi de aventure so vant dat hi doer wapenen vercreech veel conincrijcken, daer hi doe coninc of wert, die hi sijn sonen deelde, ende hi sandt veel bespiers te besien of sijn broeder Saturnus niet en hilicte ende of sijn wijf kinder knechten gecreech ende of hi die dode. Hanghende dese dinghen Saturnus bleef bi sijn moeder, Cibelle ende Ceres, ende hi began te regieren in sulcker magnificencie dat die vanden lande, siende haer ghebueren coninghen over hem maken die ghene dye edel ende doechdelike waren, vergaerden oec eens op een dach ende maecten Saturnus mede coninc over haer ende haer gheslachten, ende croenden hem daer mit groter blijscap mit een croen van lauweren. Saturnus ontfinc genoech lichtelic dese coninclike eer ende nam die ceptre in sine hant ende droech dye crone op sijn hoeft ende was rijpelic regierende, lerende sijn volc eerlic te leven ende doecht te minnen, ende dede altijt voer hem draghen een bloet swaert in teyken van justicie. Hi dede justici van de misdadighen. Hi verhief de goeden. Hi dede een stat maken die hi moemde Creten ter cause vant eylant dat soe genoemt was nae de eerste man diet bewoende. Ende als hi dese stat gemaect had, maecte hi sijn palaes in ’t middel vander stadt, seggende dat het soe behoerde ter exempel van ’t hart dat midden in ’t lichaem leyt, om ’t volc t’onderwisen ghelijc ’t hart de leden onderwijst. Doe koes hi hondert ende vier wise mannen dye hi maecte raden ende regierders over sijn rijc.

     Als die van Creten saghen die grote wijsheit van haren coninc vergaderden si menich werf ende heten hem haer god, ende dat meer is, fondeerden hem een tempel, een outaer ende een beelt, houdende in d’een hant een senne in teyken dat hi verdarf de scanden ghelijck een senne die ’t coren snijt daer men het oncruyt of laet legghen. Ende inde ander hant hielt hy een serpent dat sijn start beet, want Saturnus leerde altijd dat elx bete de start van ’t serpent. Dats te verstaen dat elx ontsaghe een quaet eynde, want een quaet eynde is also venijnt als de start van een serpent. Ende blijct wel hedens daechs bi ’t eynde van veel venijnder menschen die vol haets ende nijts sijn.

[H]anghende dese dingen de faem van Saturnus wies. De werelden waren doe vergult, dats te segghen dat si beter ende overvloedigher waren in daghen der menschen leven ende in volheit van vruchten der aerden dan in enich ander tijt. Die poeten dit aen merckende gheleecken de werelden doe den goude dat het costelicste van allen metalen is. Nochtans seyt men dat Saturnus d’eerste man was die de manier vant gout te smelten ende finieren, ende deder sijn vaten of maken, die hi daghelix binnen sinen huse besichde, ende onder coleur gheleken si de werelden doe van goude te wesen. Doe begonnen die mannen ende alle die werelt doer die doctrijn van Saturnus gout te hantieren ende begonsten oec te doerdelven de roetsen ende te onderholen de berghen om goude ende ander metalen daer in menende te vinden, ende oec hantieren de wildernissen om te bevechten ende t’ontderdoen de hoveerdighe serpenten, de felle draeken, die ghierighe grifonen ende te verlichten haer rude verstanden. Dus so was Saturnus die de manier vant alle die beesten t’onderdoen, die boghe te trecken ende in die zee te sceep te varen, mit riemen royende, ende ’t gout te smelten ende te finieren om costelike juwelen daer mede te maken, ende ternoyspelen te hantieren. Van dit gout dede Saturnus blincken sijn huys, sijn cameren ende sijn sale mit wonderlike wercken. Hy was starc en[de] stout. Hi en ontsach ghene monster der wildernis noch serpent vanden gheberchten noch beest der speluncken. Hi onderkende dye aederen van goude tuschen die van aerde of silveren. Hi timmerde dinghen rijc inden oghen, vrolick inder herten ende heet inde moeden, want doe verwarmden si der menschen appetijt mit een ewich vuer in een maniere van begheerlike hetten soe sonderlinghe, dat sint dier tijt de menschen hebbense altijt begeert ende begeren. In dier tijt de creaturen gedurden lange tijt. Alle die werelt arbeyde in timmeringhe van wetenheit ende doechde, ende die mannen waren vele doechdeliker van lichameliker timmeringhe dan si zint gheweest hebben. Onder andere Saturnus en was nye ledich nae dat hi ’t coren gearbeyt had ende ’t gout ghesmolten ende gefineert ende belede sijn volc mit de boge te scieten. Hi selve vant die const in die zee te sceep te gaen mit riemen, ende alleen sijn genoecht stellende in sijn volc dese dinghen te leren. Ende hadde overvloedicheit van alle wereltlike goet sonder dat hi niet hiliken en dorste doer dat hi ghesworen ende gheloeft had dat hi alle sijn kinder knechs doden soude die van sijn saet quamen.

*     *

*

[Hoofdstuk 3]

Hoe die coninc Saturnus sijn suster Cibella troude, ende hoe hi in Delphos ginck ende antwoorde had hoe hi een soen crigen soude, die hem uut sijn rijc verdriven soude.

[I, 3]

[A]ls Saturnus sijn palaes ald[u]s sach blincken van goude ende sach dat sijn volc hem onderdanich was, sijn goutsmeden de bergen mit haer engienen spliten, sijn scipperen varen doer dye waghen ende golven der zee mit grote crachte ende machte van royen mit riemen ende sach sine discipulen ende scolieren leeren ende arbeyden het eertrijck ende sach sijn artchieren schieten ende doden die voghelen die daer vloeghen inder luchte, alle dit ghesien hebbende mocht hi hem wel verheffen in sijn grote voerspoet ende moghentheit ende oec mede daer grote glorie in nemen. Maer an d’ander side, als hi sach die tractaet ghemaect tuschen hem ende sijn broeder Titan, was hi ghelijck den paeuwe die als hy de spieghel maect mit sijn start die van veel diverscher scoender verwen is hem daer omme verblijt, ende alleen in ’t ghesichte van sijnre voeten is die vroechde vergaen, dus verloes oec Saturnus alle die vroechde die hi in dat voerseyt is had, alleen bi dit tractaet. Hi was langhe tijt regierende, dustanich leven leydende als nu vrolic nu droevich, vermerende sijn rijc, ende peynsde dagelix ende over peynsde of hi oec hijliken soude of niet. Hi en wilde om gheen dinck sijn eedt valschen teghen sijn broeder. Hi was rechtvaerdich in woerden ende in wercken. Nietemin die natuer beroerde ende vermaende hem een wijf te hebben ende generacie te ghecrighen. Ende dese beroeringhe was hem alle ure versche ende vernyeut doer daghelix gesicht dye hi hadde op een seer schone maecht, dat was sijn suster Cibelle, dye hi altijt sach ende die van als dat een wijf van naturen toe behoert gheen ghebreck en hadde. Hier en boven was si oetmoedich in spreken, wijs in haer wercken, eerlic in haer ommegancge, bloyende in allen doechden. Ende hier omme sachse Saturnus dicwil an, ende hi verdroech hem menichwarf van sijn wercken om te werpen sijn oghen op haer doechden, die hem so seer behaechden dat hi in ’t eynde begheerlic werde op die lieft van haer, daer Vesta, haer moeder, boven maten blijde om was. Want si dit merckende, gaf Saturnus raet ende moet dat hi hijlicte, ende achtervolchde dat so naerstich dat Saturnus mit groter feesten troude sine suster Cibelle nae die costume van dier tijt. Ende maectese in ’t slapen by hem d’eerste coninginne van Creten, ende betaelde soe sijn sculde dat Cibelle binnen negen maenden verlost wert van een soen die Saturnus dede doden, hem quijtende vanden eedt dye hi Titan, sijn broeder, ghesworen hadde. Ende van desen soen en maect Boccacius geen menci. Mer daer nae sliepen si weder te samen, ende Cibelle ontfinc weder van hem een ander soen mit een dochter, die als de tijt quam in haer lichaem openbaerden so dats elcken openbaer ende kundich was.

[I]n die tijt dat die wet der naturen in haer cracht was, hijlicten dye mannen an haer susteren. Ende sonderling hadden si niet ghenoech aen een wijf, si mochtender sonder verwit meer nemen. Als Saturnus sach dat sijn wijf anderwarf mit vruchten was, doe quam hem die doot van sijn eerste soen voer, ende seyde dat hi wilde dat sijn wijf onvruchtbaer waer. Ende wert doe vol vreemder fantasien, ende was daer gherende te weten mit alle sine neersticheit ende innerste hoe ende wat nature ende van wat condicien de vrucht die Cibelle, sijn huysvrouwe, bi hem draghende was, in toecomenden tiden wesen soude. Ende en was after die tijt niet rustende nacht noch dach voer der tijt ende wijle dat hi hem selven vant in ’t eylant van Delphos in ’t ghebeedhuys ende tempel vanden god Appollo, die in dien tiden den volck antwoerde ende besceyt dede van dinghen die toecomende waren. Saturnus sijnde inden tempel, sijn ghebet ende sacrificie gedaen sijnde, die priester vanden tempel dede hem legghen in een gat onder ’t outaer vanden afgod. Ende daer dochte hem dat hi hoerde een grote ongetemperde wint die hem verstoerde sinnen ende verstant. Ende doe docht hem dat Appollo hem openbaerde in vreseliken ghesichte ende seyde hem aldus: “Saturnus, wie port di te weten dijn quade aventure? Du hebste gewonnen een zoen die di die crone van Creten benemen sel ende van dijn rijck bannen, ende sel vader van allen menschen wesen in gheluck, ende die gheluckichste man die ye in Grieken gheboren was.”

[M]it dese woerden quam Saturnus tot hem selven ende wert peynsende op die quade prophecie die hem [’t] diepste van sijn hert gheraecte, soe levendich dat hi van daer ghinc vol gepeyns ende van allen vroechden gelaten. Ende ghedruct ende gheprict mit wanhopen quam tot sijn volc ende als hy in sijn scip was, sloech hi sijn hoeft neder ende en hieft niet op vore dat hi in Creten quam. Ende als hi sijn hoeft dus neder ghesleghen hadde, began hi te peynsen, ende nae veel versuchtingen seyde hi aldus: “Halaes, Saturnus, arm coninc, wat baet mi dye digniteyt te wesen d’eerste coninc van Creten? Wat baten mi mijn godlike reverencien of wat leyt mi aen mijn wetentheden als ic mi vinde in die wederspoet van Fortune? O drae omgekeerde Fortune, twivelic ende bugende tot allen winden als een riet of min toevende dan het rat dat altijt omloept, spreect mi toe, ya, tot Saturnus, inventeur des ghemeen goets! Ende al is ’t datstu my niet en leenste dijn clare lachende aenschijn, ten minsten leen mi dine grote wide oren. Du hebste mi ghegeven die eer ende glorie der cronen, ende nu ghedoechstu dat ick van dese eer valle. Ende wat is dit? Ya, de goden tughen ’t! Du hebste in mijn voerspoet gheconsenteert. Du conspereerste mijn armoede, mijn ongheval ende scande, ende du bister op uut my te doen noemen dye ongheluckighe Saturnus. Is al mijn leven in ghelucke ghevoet geweest, ende ongheluck coemt in ’t eynde ende ver[w]int, ick sal ongheluckich gheheten sijn, ende al mijn gheluc sal meer keren in verwite dan in prise. O Fortune, hebbe ic teghens di ghesteken? Heb ic mi dwaeselic ghehadt teghens der goden moghentheit? Hebbe ic geslaghen of belet die consten, de werelden, die hemelen, die planeten, die sonne, die maen, de aerde, die zee, of wat heb ic ghedaen? Dat segghet mi! O mijn heer ende mijn god, waer bistu? Hebstu nijt op mi om dat ic gheweest hebbe in den tempel vanden god Appollo? Hy hevet mi ghebootscapt die val mijnre cronen ende ’t belet van mijn regnacie ende die verheffinghe van mijn kint ende die nederlaghe van mi, die my bi sijnder geboerte comen sal. Halaes, wat remedi tot desen groten drucke? Ic hebbe al rede een van mijnre kinder gedoot daer ic groten rouwe om heb ghehadt in mi als vader, waer bi ic in mijn selven ghesloten had nymmermeer soe wreet te wesen ende voert te sparen ’t leven van mijn kinderen tot mit hem te sterven. Ende oeck mede nae dit opset is ’t mi noet t’achtervolgen mijn eerste onnatuerlike wreetheit, want [al]s ’t kint dat nu in de buyck mijnre vrouwen leit, te live blijft, het sel mi verdriven ende steken uut mijn rijck, dat mi swaer ende hart te dragen waer, ende nochtans liden most. Dus is ’t beter dat ic ’t dode. Halaes, ende sal ic ’t doden, mi sal duncken dat ic die goden wil wederstaen, die ’t bi aventuren weder verwrecken sullen. Dat quader is: Ic en sal niet alleen manslachtich sijn, mer oec een onnatuerlic moerdenaer, niet van een roese noch van een vreemden man uut Barbarien, mer van enen cleynen kinde van mijns selfs lichaem ghecomen, die nader voersienicheit der goden is vercoren te wesen dye uutvercorenste van alden Griecken ende die opperste vanden coninghen binnen sijn tijt.”

[S]aturnus in dese woerden wert bleke ende onghedaen ende viel doe weder in sijn fantazien ende overpeinsde sijn ongeluck. Sijn heymelicste heren en dorsten hem niet ghenaken als si saghen sijn droeve manieren. Si waren onthoecht als si hem onthoecht saghen. Si waren droevich in sijn droefenisse ende gram in sijn gramscape. Op ’t cort, hi was verstoert ende doersteken mit so groter last van druc dat sijn aenschijn was als doot, ende was so vol suchtens dattet scheen datter nimmermeer vroechde in hem comen en soude. Nochtans, na veel ghepeysen wert hi weder sprekende ende seide stillekijns: “Ic dode mi wel dus te fantesieren, ende ben een man sere bedroghen. Ic heb mijn broeder gesworen dat ic doden sal alle die kinder knechs die van mi comen sullen. Bi aventuer, die goden en willen niet dat ic mi verwere ende hebben mi doen segghen bi minen god Appollo dat mijn wijf een soen ontfanghen heeft dat mi uut mijn rijc steken sal, op dat ict ymmer dode om dat ic in mijn selven ghesloten had teghens mijn eede te doen als mijn kinder leven te sparen? Ende nae dattet dus is en selder gheen respijt noch sparen meer aen wesen. Ende is ’t dat mijn soen levendich gheboren is, seker hi sal sterven, want het is beter dat hi een kint sterve dan als hi man waer, teghens mi rebel waer ende op stonde.”

[I]n dese wille ende dus droevich keerde Saturnus in sijn huse onder houdende dese staet in duchtinge ende in melancolien ende fantasien soe grotelic dat Cibelle, die hi soe seer minde, niet en conde trecken van sijn ogen een vrolic ghesicht. Hi vercreech dye toenaem van droevicheyt ende wert ghenoemt ‘die droevighe Saturnus’.

     Als hi dus een wijl in sijn huys gheweest had ende merckende wert dat sijn wijf began te ghenaken die tijt dat si van kinde bevallen soude, om sijn droeven moede te executeren riep hi sijn wijf tot hem ende seyde haer dus: “Vrouwe, het is openlic datstu corts verlost sulste worden van die vrucht dijns lichaems. Is ’t een soen, ick ghebiede di op die peyn vanden doot datstu ’t dodes ende datstu mi ’t hart sendes.”

     Als Cibelle hoerde dese woerden ende dese strenghe ende onnatuerlike wille, viel si in den swijm ter eerden. Ende als si weder quam, viel si Saturnus te voete ende seyde hem: “Heer, en hebstu geen scaemte, die wilste een wijf hebben die een moerdenaerster is van haer eyghen kint? Ic biddi ghenade ende oec dattu aensieste dat ic een wijf ben mit een wijfs hart ende gene tirans hart!”

     “Vrou,” antwoerde Saturnus, “en bid mi niet roerende dese materie. Het is ghewesen wel bedocht ende met rijpen rade, is ’t een zoen, dat hy sterven sal, want ic heb ’t beloeft ende gesworen minen broeder Tijtan. Daer en boven heb ic andwoerdt ghehadt vanden god Appollo dat in dijn buyc een soen is, die mi steken sal uut mijn rijck. Dus doet dat hi ghedoot si ter geboerten, soe lief als du dijn leven hebste. Ende also ic di gheseyt heb: Send mi sijn harte of ghemaect ende ghemenct mit wijn op dat ic ’t drincken mach.”

     “Mer hoe, here,” antwoerde Cibelle, “weet ghi niet dat ic een wijf ben, ende dat ic bi sonderlinge ende properre neyghinghe lieft heb tot cleyne kinderkijns? Of dunct di dat ic so verkeerden hert heb, mijn handen te vlecken ende beswalken van ’t bloet mines eyghen kindes?! Ic biddi, weerroepe die sentenci ende wes ontfermich over dijn wijf ende dijn kint! Du biste wijs nae ’t oerdel van al dijn volc, mer in dit stuck bewijstuut qualic, want om dijn eet en bistu niet ghehouden noch verbonden dijn zoen te doden. Als ’t waer is: Alle eden gedaen teghens goede zeden en sijn van gheenre waerden! Te doden een sijn kint is een snode saec, contrari der eren, reden, ontfermenisse, medeliden, maticheit ende rechtveerdicheyt. Het is sonde teghens natuere tegens doecht ende alle goede zeden. Dus dijn eedt als van dijn kint te doden en is van gheenre waerden, mer du hoerstese te niet te doen, du, die een coninc biste, ende dijn selfs volck verbiet op peyn vanden doot datmen nyemant en moerde noch doot en slae. Bi dese reden, du die een exempel ende spiegel der anderen menschen biste, behoerste di te vreden te stellen. Ende oec mede mi dunct dat ghi qualic verstaet de sentenci vanden god Appollo, die seyt dat ic een kint in mijn buyck heb dat di sal steken uut dijn rijc. Want dit selmen dus verstaen dat het kint dat ic draghe, sel di verleven ende sel di uut dijn conincrijc dan steken, dats te segghen, in ’t graf brengen als ghi hier sult overleden sijn, ende sal besitten dijn rijck ende erve ghelijcke dijn zoen. E[n] is di dit ghenoech, ende gheboertet dat ic een soen crighe, du moechste hem doen voeden in een starcken toren ende doen hem daer bewaren so nauwe dat het in sijnre macht niet en si teghens u op te staen.”

Saturnus hadde ’t hart soe swaer bi ghelijcke droefheit die Vesta, Cibella ende Ceres hadden dat hem die tranen over de oghen liepen. Ende alle die daer bi stonden, weenden seer boven maten, die nochtans niet en conden ghetemperen noch versachten dat harde ghebot des conincs Saturnus. Mer in ’t sluyten hi seyde tot Cibelle dat si niet meer en spraec om ’t leven van sinen soen, ende dat hi sterven most ende si mede, in dien si sijn ghebot niet en dede. Mit dese conclusie ginc Cibelle van daer mit rouwen doersteken als half doot, wringhende haer handen dye nat van tranen waren, ende ginc in een toren. Vesta, haer moeder, volchdese, ende dese bedructe vrou van groter weemoedicheit onlancs hier nae wert verlost van een dochter ende van een zoen. Die dochter was d’eerste gheboren, ende was gedraghen van Ceres ter voetster in die stat van Pertenien, ende was gheheten Juno. Ende die soen, als hi gheboren was, lachte, ende was ghenoemt Jupiter.

[A]ls Cibelle ende Vesta ’t kint sagen lachen, haer tranen wiesen dubbelt. Ende als sij ’t dus onlanghe besien hadden Cibelle, ghecorrumpeert ende verwonnen van wanhope, seide tot haer moeder in rechter cleynmoedicheit: “Och mijn moeder, wat deerliker dinc sel dit sijn! Geeft mi een scarp mes, so mach ick mijn zoen doden bi onnatuerliker dwalinghe ende teghens mijn danc. Ende na dit lelike feyt, om mijn obsoluci van so groten misdaet, sal ic mi selven moerden. Dats mijn opinie. Want nae so wreden werc, niet teghenstaende enige onscult, en sal ic nymmermeer leven!”

     Die moeder van Cibelle was seer vervaert als si van hoer dochter hoerde dese wrede woerden, ende seyde haer al duchtende: “Mijn dochter, wat wilstu doen? Bistu dul, sot of mistroestich?”

     “Moeder,” seyde Cibille, “ic ben seker dat ghi segt: dul, sot ende mistroestich, ende dat meer, gheheel rasende verwoet. Laet mi niet langher quellen. Gheeft mi ’t onghevallighe mes ter quader uren ghesmeet! Ic moet den coninc onderdanich sijn, u lieve soen Saturnus, ende mijn seer gheduchtighen man, ende die ghebot over mi heeft, ende die mi scandelic soude doen sterven, volquaem ic sijn ghebot niet, te doden sijn soen, die hi mi bevolen hevet te doden op mijn lijf.”

[T]er stont als Vesta mercte dat hoer dochter seyde ende wat si van sinne was, nam si ’t kint uut haer armen mit crachte, ende ’t kint louch altijt. Als Cibelle sach dat haer moeder ’t kint hielt, als verwoet ende uut den sinne riep si op haer dat zij ’t dode of haer wedergave, of si soude opstaen uut haer bedde ende gaen claghen ’t den coninc Saturnus. Vesta dat horende, gaf ’t terstont een joncfrouwe die alleen daer bi was, ende seide dat zij ’t terstont ghinc doden inde presenci van den coninc of in enige plaets van daer dat zijs niet en saghe. Die arme joncfrouwe onsculdichde haer, mer Vesta gheboot het haer soe scerpelick dat si ’t kint nam ende ’t mes, ende sette hem ’t mes menich warf op die kele om te doden, mer dat edele kint had altijt een maniere van lachen teghens ’t mes. Ende als die joncfrouwe dit sach ende sijn onnoselheit mercte en mocht si hem gene quaet doen. In desen druc ende twivelinghe waren si langhe tijt, Vesta, Cibelle ende die joncfrouwe. Als nu ordelden sij ’t doot, ende datmen ’t die kele of steken soude. Terstont die joncfrouwe weer riep die sentenci ende swoer dat si nimmermeer moerdenaerster wesen soude van so schonen knecht. Dus worden si alle .IIJ. moede van screyen ende ’t kint te beclaghen mit so groter meninghe dattet jammer te sien was. In ’t eynde, als sij ’t langhe bescreit ende beclaecht hadden, die veelheit ende vuchticheit der tranen van Cibelle temperden altemet haer hart ende deedse keren tot moederlic medeliden, soe dat si riep de joncfrouwe die ’t kint hielt, ende bad haer minlic dat sij ’t haer gave te cussen, lovende ende swerende dat si hem geen quaet doen en soude. De joncfrouwe die begaen was, gaf haer ’t kint. Ende als sij ’t hielt mit bescreyden aensichte custe sij ’t meer dan hondert warf ende quam weder tot haer nature ende belijende haer sculde beghan te segghen: “Mijn kint, ic heb wel ongheluckich geweest ende qualic bedocht dat ic di ’t leven heb willen nemen. Ic heb ghestaen na dine doot, mijn seer lieve kint. Halaes, sel ic di executeren na de wille des conincs Saturnus, dijn vader? Het is sijn gebot. Ic ben hem sculdich onderdanicheit. Is ’t dat ic onderdanich ben, de sculde van de misdaet is hem. Ende ben ic hem niet onderdanich, ic maec mi selven den doot sculdich. Ende wat is dit? Sulstu van mijn handen sterven ende van de handen dijns eyghen moeders? Sel dijn moeder di een stiefmoeder wesen? Sel dijn moeder dijn doot viant wesen om ontsich vander doot? Ic en weet wat segghen. Immer bistu mijn kint, wil ic of en wil. Alle moederen beminnen haer kint. Hoe soude ic di haten? Het is veel beter dat ick sterve dan stu. Ic heb genoech geleeft ende du zijtste eerst gheboren. Seker, du en sulste niet sterven! Ic sel di ’t leven berghen of ic sel sterven voer di, biddende den goden ghenade vande quade wille die ic tegens di gehadt heb.”

*     *

*

[Hoofdstuk 4]

Hoe Saturnus bevolen had datmen Jupiter, die eerst geboren was, doden soude, ende hoe sijn moeder Cibelle hem seynde den coninc Melliseus, daer hi ghevoedt wert.

[I, 4]

[D]e seer mishoechde vrou began vaste hare kint te cussen, dat altijt louch. Ende Vesta dit merckende, began doe ander manieren te houden ende leende op ’t bedde daer haer dochter op lach, ende daer begonnen si twee te samen te spreken van Saturnus ende vande aventuer van dit kint dat in so groter aventuren gheweest had, ende beloefden d’een d’ander dat zij ’t bescermen souden mit al[b1vb]le haer macht. Nae dese belofte ende meer ander woerden sloten zij ’t te senden heymelic tot de twe dochteren des conincs Mellizeus, die Vesta in haer joeghet gevoedt hadt, haer biddende dat si dit kint voeden wilden heymelick, doer al dat si ye op hem luden verdient mocht hebben van dese twe dochteren. D’een was genoemt Almachee ende d’ander Mellizee. Dese conclusi genomen, Vesta bewant het kint ende gaf ’t de joncfrouwe die daer bi was, ende beval hair dat si[j ’t] brengen soude heymelic tot Almachee ende Mellizee. De goede joncfrouwe nam de last an ende sceyde uut Creten mit het kint ende dede so veel dat zij ’t levendich brocht in de stat van Oson ende presenteerde ’t Almachee ende Mellisee, haer vertellende hoe Vesta haer ’t kint sende doer ’t grote betrouwen dat si in haer had, ende hoe Saturnus bevolen had dat het de moeder doden soude.

[T]erstont als de twe joncfrouwen ’t kint saghen ende wisten hoe ’t Saturnus ghewijst had ter doot, ontfinghen sij ’t mit medeliden, doer gunst van Vesta belovende dat sij ’t ophouden souden heymelic ende als si best souden connen, ende brochten hem in een berge bi der stat daer haer voetster in woende binnen diep in een spelunc die rijckelic uutgehouden was, ende senden doe die joncfrouwe weder in Creten, die ’t kint daer ghebrocht had. Almachee ende Mellisee deden ’t voeden mit melc van een gheyte.

     Op een tijt als ’t nyelinx inde speluncke ghebrocht was, alsoe ’t sijn voesteren eens saghen screyen nae sijn kinsheyt, namen si trompen ende cimbalen dye si luden op datmens niet horen en soude. Nae welc gheluyt een groten hoep honich byen die omtrent de berge vloghen, inde speluncke vloghen in een gat bi ’t kint sonder hem enich quaet te doen, ende maecten haer honich daer, daert ’t kint sint altijt of at, ’t welck een vreemdt ding is.

     Nu om tot onse materie te comen, dese joncfrouwe die dit kint hier ghebrocht had, als si weder quam bi Vesta ende Cibella, ende als si haer verslegen had hoe dat zij ’t kint gelevert had de twee joncfrouwen, ende dat zij ’t minlick ontfanghen hadden, waren si boven maten blijde ende seer vertroest. Dit ghedaen, dese twe vrouwen Vesta ende Cibella namen een costelike steen mit goeden, ripen ende voersienighen rade ende maecter poer of ende mengheden dat in een cop van goude mit wijn, ende Vesta droechse den coninc, haer soen, ende seyde hem mit bittere wenen: “Mijn kint Saturnus, dijn wijf sendt di desen dranc. Weet dat si van daghe van een zoen ende een dochter verlost is. Ende si heeft die dochter gesonnen te voeden in de stat van Parthennen, mer in onderdanicheit van dijn ghebot hebben wij dijn soen ghedoot, ’t welc alte samen ghebrant is sonder alleen ’t hart, in wijn ghetempert, daer of dat ic u hier present doe op dattu daer mede dijn wille moechste doen. Dus en wes niet meer in sorge bi dijn soen verdreven te wesen dijns rijcs.”

[A]ls Saturnus verstondt die deerlike woerden van sijnre moeder, menende dattet so was ’t gunt dat si hem daer bootscapte, began hi te scricken ende seyde dus: “Och medeliden sonder medeliden, mach mijn hart niet wel toernich wesen ende benaut mit groten drucke als ic mijn hart, dit teghenwoerdighe hart, van mijn bloet ghecomen, in spise gheve om te versaden die onbetameliken hongher ende mijn oneerlick begheren.” Nae dese woerden was Saturnus seer ongehoecht ende vol drucs ende dranc den dranc, menende dat het den dranc was die sijn moeder hem dede te verstaen, en[de] ginc doe van sijn moeder alleen in sijn camer vol melancolien in opsette niet meer achter dien sijn wijf te bekennen. Mer also der gheen druc soe groot en is, si en vergaet nae lancheit van tiden, so vergat hi oec desen rou ende bekende weder sijn wijf ende wan een knecht an haer, dat zij berchde gelijck si Jupiter dede, hoe wel dat Saturnus bevolen had datmen ’t doden soude. Ende dit kint wert gebrocht in Athenen, daer ’t opghevoed wert, ende hiete Neptamus. Sint sliep hij weder bi sijn wijf ende wan weder [een soen ende] een dochter an haer. De soen dede si heymelic wech voeren in [een deel van] ’t lant van Thessalen dat zint ‘de Helle’ ghenoemt was, ende ’t kint was genoemt Pluto. Ende om haer man Saturnus te vreden te stellen sende si hem het meysken dat si Glauta dede noemen, mer het starf jonc. Aldus en meende Saturnus van alle sijn kinder niemant gehouden te hebben dan alleen sijn dochter Juno, die hij dicwijl ginc besien in Perthenyen, daerse ghevoed wert mit veel andere edele magheden van haer oude, ende veel oude matronen diese onderwesen ende manierlic leren wesen.

     Mer van al dese sel ick een wijl swighen ende sel u segghen hoe Dardanus doer ghiericheit dat hi regieren woude, sijn broeder Jasius dode inde stat van Chorinten, ende hoe hi van Chorinten vloech ende hoe hi d’eerste steen leyde van de stat van Dardanen, die zint Troyen gheheten wert.

*     *

*

[Hoofdstuk 5]

Hoe nae tsconincs Corinthus van Chorinthens doot sijn twe sonen Dardanus ende Jasius keven om ’t conincrijck, ende hoe Dardanus Jasius, sijn broeder, mit verraet dode, waer bi hi ’t lant rumen most.

[I, 5]

[I]n dien tiden als Creten eerst een conincrijc was geworden, doe regneerde Corinthus oec in de stat van Chorinthen als eerste coninc, welcke stat lach in Apulien. Ende dese Chorinthus had te wive een dochter des conincs Athlas van Libien, ghenoemt Electra, ende regneerden te gader lange tijt ende lieten achter twe sonen, d’een hiete Dardanus ende d’ander Jasius. Enighen segghen dat dese Dardanus Jupiters soen was, mer Bocacius seyt dat hi was getroude soen van Chorinthus, als ’t blijct in ’t seste boec vande Genealogie vanden goden. Dus Dardanus ende Jasius nade doot van haren vader Chorinthus ende moeder Electra en mochten in geender manieren haer rijc gelijc deylen mer elx wilde regieren. Elx was hoemoedigher dan [d’]andere. Si argueerden dicwijl teghens malcander op dese materie ende conspereerden meuterie bedectelic tegens malcander. Soe dat Dardanus op een tijt vergaderde alle die hy leesten conde van volcke ende liep sijn broeder op bevechten, ende die by hem waren, daerse vergadert waren in een heymelike plaetse om van de pays te spreken ende Dardanus te vreden te stellen.

[A]ls Jasius sijn broeder comen sach mit ghewapender hant, al sijn bloet veranderde hem, ende sach wel dat het qualic gaen soude, riep hi ende seyde: “Halaes, wat baet ons nu dat wi om pays spreken ende middel te vinden tuschen mijn broeder ende mi? Wi sijn al verraden! Siet hier mijn broeder die op ons coemt mit gewapender hant. Elx berghe hem dye mach!”

     Mit dese woerden quam Dardanus inden raet ende in sijn aencomen sloech hi sijn broeder doot, segghende aldus: “Jasius, du en wilste noch en conste dijn meuten niet laten. Du staeste teghens mi op, mer ic sal nu ’t eynde hebben!” Ende Jasius viel daer doot onder die voeten van sijn vrienden. Als die vrienden van Jasius dese grote tiranscap saghen, elx berchde hem ende liepen wech als al verbaest. Ende Dardanus keerde weder te hove. Ende die vrienden van Jasius wapenden hem ende maecten een gerufte ende een murm[u]racie so groot dat in corter tijt alle de stat in roere was om de doot van Jasius, want hy was seer inde graci vande gemeente van Chorinten. Ende si hoerden de mare van Jasius’ doot ende dreven groten rou ende dreychden Dardanus ter doot ende vergaderden in groten hopen in straten ende in stegen, segghende tot malcander: “Halaes, nu is die minre doot ’t volcs van Chorinten, ende die meer beminde der gemeenten welvaren dan Dardanus. Gaewi wreecken sijn doot! Gaewi corrigieren dye quaetdadighen! Laet ons niet langer toeven. Wi sellen een verdienstelic werc doen. Soe wie onrechtvaerdicheit pleecht en is niet waerdich ’t hoeft van justicie of goedertierenheit te wesen. Laten wi een moerdenaer over ons regneren, wi en sullen geen welvaren hebben. Want daer ’t hoeft quaet is of siec, de leden en mogen niet ghesont of goet wesen. Dardanus heeft sijn broeder Jasius verslagen. Men mach wel peynsen, hi sel ons oec verslaen als ’t hem belieft. Laet ons hem dese macht benemen ende toghen dat wi mannen sijn ende bedervers van scanden ende vianden alle der geenre die scanden soeken of doen als dese Dardanus!”

[D]us ghedaen waren de roepinghen van alle die van Chorinten, ende werden mit dese roepinge ende dier gelijck so verhittent dat si vergaderden in een plaets in ’t eynde, vol vueriger begeerten te corrigieren den misdadigen Dardanus ende sijn hulperen. Ende mit oploep ende hetten liepen si ten palayse daer Dardanus was gegaen hem berghen, als gheseyt is, mer si vonden de poerten ghesloten ende en mochten niet in comen. Waer bi zij ’t palays terstont beleyden, drivende ’t meeste gheruft vander werelt, so dat Dardanus al verwondert wert ende vergaderde sijn vrienden ende vraechde hem raet. Die hem seiden dat hi ende si in groter aventuren waren, ende dat het grote sorghe waer dat men ’t volck dat so beroert waer, niet en soude mogen te vreden setten. Ende daer om seyden si hem: “Berch di, ende wij mit di. Du hebste ghedoot Jasius, dijn broeder, die ’t volc wonderlic lief hadden doer sijn grote sachtmoedicheit. Het is een grote misdaet. Nochtans, nu het gedaen is, men moet ’t beste doen dat men mach. Wi raden di datstu dit huys laetste ende een manier vinste van hier te comen, ende wi sullen di volgen ende mit di gaen soeken anders waer onse aventuer, want het is half onmogelic dit volc te vreden te setten, want die van Chorinthen sijn ontsienlic alle den ghenen die si in hate nemen. Wi kennense wel. Dus laet ons rumen!”

Dardanus horende dese woerden, began te suchten. Merckende dat hi sceiden most vander stad bi sijn sculde ende misdaet sloech hi voer sijn borst ende seyde: “Hay dulle Fortune, wat is mi ghevallen? Mijn hant is bloedich geworden van mijn selfs broeders bloet. De overhoricheit ende rebelheit van mijn volc sye ic voer mijn ogen. Het is noet dat ic vliege ende dat ic om mijn leven t’onderhouden voert aen leve van dat ic sel moeten nemen. Wat kativichede, wat ongeluc! Ende nae dat het dus is, sel ic mi vluchtich maken ende sel gaen daer ’t d’aventuer gebiet.”

     Als die vrienden van Dardanus verstonden dat hi hem stelde sijn leven te berghen, verbliden si ende sloten te gader dat si mitten daghe smorgens rumen souden van ’t palays ende nemen de aventuer doer haer vianden te leyden, menende in dien zij dat doen conden, dat si gaen souden ter rivagen van der zee ende gaen in ’t conincs scip, ende sworen alle te helpen d’een d’ander totter doot. Dese nacht leet, die dach quam ende Dardanus, die van alder nacht niet gerust en had mer hielt de waec, mit sijn volc gewapent ende in punte om te nemen d’avent[u]er sulc als de goden ende d’Aventuer hem gunnen wilden, traden te samen uut het palays, vindende ’t meeste deel van haer vianden in slape, ende sloeghen in die daer waecten, ende leden doer mit soe cleyne wederstant dat niet tegenstaende de waec vande Chorinthiens, si quamen tot des conincs scip, daer si hem mede berchden ter zee waerts in. Dies dye vander stat seer droevich waren ende dreven groten rou.

[A]ls Dardan[u]s hem selven vry ende los vant vande verbolghentheit dier van Chorinthen was hijs blijde ende voir vaste bider zee lange tijt ende lande eerst ter poorten vander stat van Samos, die lach in Traetsen, ende nam daer vitaelge ende ginc weder te scepe ende lande doe in Asien in een deel dat strect ande zee van Hellespont. Ende vant dit eertrijc seer goet ende waerdich datmen ’t bewonen soude, ende maecter sijn woenstat ende leyder d’eerste steen van een seer grote stat die hi daer began ende sint volmaecte. Dese stat was doe gheheten Dardane doer die naem van Dardanus, mer sint was si genoemt Troyen. Hi volde sijn stat mit mannen ende vrouwen, daer hi d’een deel of creech mit soeticheit ende beloften ende ’t ander deel mit roven ende bedwange, ende maecte hem selven daer coninc ende dede sijn stat starc bevesten. Hier nae hi sterf ende liet achter bi sijn wijf Tardanie een soen genoemt Eractonius, ende was coninc ende regierde als anderde coninc .XLVIJ. jare, altijt vermerende sijn macht. Ende nae sijn doot regneerde sijn soen Tros, derde coninc van Dardanen, ende was een starc, fier man, stout in wapenen, ende vermeerde seer sijn heerlicheit ende sijn croen, so dat die van Dardanen seyden datter geen coninc en was dan Tros, ende heten hem selven doe voert an Troyenen. Ende van doe voert was Troyen so grotelic vernaemt ende verheven in ’t meeste deel van Grieken dat die coninc Tantalus van Frigien des nidich wert ende gaf sijn hart om te peijnsen hoe hi soude mogen te niet doen ende verderven de naem van Tros, die sijn gebuer was, ende bestont dat te doen als hier nae geseyt sel worden.

*     *

*

[Hoofdstuk 6]

Van ’t grote oerloge dat rees tuschen die van Pelagien ende die van Epierien, ende hoe de coninc Lichaon bi Jupiter verwonnen wert ter cause van een man die in borchtocht geset was, die de coninc Lichaon dede braden.

[I, 6]

[D]e wise ende subtile maecht Minerva, als sinte Augustijn vertelt, hielt haer in die tijt bi een lac ghenoemt Triton doer haer grote subtijlheit, want si vant die manier te weven ende van wapene te maken. Ende te propoeste hier of seyt Ovidius dat si vacht teghens een roese ghenoemt Pallas ende dode hem bi dese voerscreven lac Triton. In dese selfde tijt als Minerva de conste ghevonden had ende die over de werelt gepractizeert waren, een wonderlike tweedracht ende oerloghe rees daer tuschen die van Perren ende die van Pelagien, die sint heten Archadienen, daer of dat Bocacius menci maket in ’t vierde boec vande Genealogie vanden goden. Onder de Pelagienen regneerde doe een coninck genoemt Lichaon, outste zoen van Tijtan. Dus die van Perren begonnen ’t op die van Pelagien so datter een groot geruft rees ende bevochten malcander mit wapenen soe vreselic datter veel an beide siden doot bleven. Als die goede mannen van Perren sagen dit felle oerloge ende dat haer volc eerst ende oec mede mit quader causen begonnen, bekenden si hem sculdich ende gingen tot den coninc Lichaon, hebbende in haer handen telgen van oliven in teyken van pays, hem biddende dat hi wilde consenteren inde pays ende vereninge vande .IJ. pertien. Lichaon an merckende dat sijn volc so veel verloren hadden als gewonnen in dit oerloge ende dathet oerloghen sorchelic is, accordeerde hi de pays op condicien dat si hem geven souden een van haer edel mannen, die hi kiesen soude, om van hem gedient te wesen een wijl tijts in teyken dat si dat oerloge onrechtelic op hem begonnen hadden. Die van Perren consenteerden in dese saec ende leverden inden dienst des conincs Lichaon d’eelste man van hem allen, ende daer mede cesseerde ’t oerloge.

[D]ese tijt leet over. Dese edel man diende den coninc Lichaon de gesloten tijt. Ende als sijn tijt omgecomen was, dye van Perren vergaderden ende bi deliberaci van rade senden een ambassade tot den coninc Lichaon om mit hem te tractieren vande verlossinge haers edelinx. De ambassaden schieden uut Perren ende quamen in Pelagen   ende onderwesen den coninc hoe dat haer edelinc hem ghedient had sijn gesette tijt, hem biddende dat hi haer man ontslaen wilde ende confirmeren de pays op datse te vaster vrienden mochten bliven. Als Lichaon, die seer fier ende fel was van harten op alle ’t volc, ya, op sijn selfs volc, hoerde dese begeerte, had hi groten druc in hem ende grote versmanisse ende seyde hair contrari sijn meninge als dat hise smorgens ten eten wilde hebben ende dat hem gescien sal alsdan dat si begeert hadden. Mit dese woerden die van Perren sceyden vrolic van desen coninc ende quamen smorghens ten eten als hi hem bevolen had, daer costelic bereyt was ende ’t beginsel schoen, mer ’t ende was seer lelic, onmenschelic ende ontsienlic. Want als ’t quam ten eynde vander maeltijt stont die coninck Lichaon op vander tafel ende ginck inde koken ende nam daer ’t lichaem van den edelinc, sijn dienre, die hi vander nacht vermoort had, ende droecht soe ter tafel al gebraden in een grote platele ende presenteerdet de ambassaden van Perren ende seyde: “Siet die edelinc die mi gedient hevet, die de saec vande behoudenisse van al Perren is geweest! Ic beloefde op gisteren dat ic hem van dage leveren soude. Hy nemen die wil. Ic ontslae hem ende en wils niet meer ende trecker de hant of.”

[A]lle die daer waren, soe wel die van daer binnen als die van Perren, verscricten van vresen als si hoerden ende verstonden den coninc Lichaon ende haddens scaemte te aensien sijn scandelike werc. Si [waren] van bloede beroert ende verstoert ende hielden haer handen voer haer ogen als die niet en mochten aensien dien armen mertelaer van Perren, noch daer en was mensche die wat wist te seggen van de wreetheit des conincs Lichaons. Niet te min, als die coninc ’t volc verstoert sach ende elx op sijn breydel beet, liet hise daer ende ginc in sijn camer. Doe stonden si alle op vander tafel daer ’t seer stanc van ’t dode lichaem ende souden al confuys van daen gegaen hebben en waer geweest Jupiter, soen van Saturnus, dien die van Perren mit hem gebrocht hadden om dat hi een proper schoen jongelinck was. Want als hi sach dat [elc] sijn wech nam, ginc hi in ’t middel van die van Perren ende beginnende sijn gloriose wercken, seyde aldus: “Ende wat is dit?! Waer is die moet van die van Perren? Sijnse gebannen van stouticheit? Sijn si gebannen van vromicheit ende van eerbaerheit? Wie sijn die Perrienen, die hem niet en sullen stellen ter wrake doer bloetheit van dit lelike feyt? Dese saec en staet niet te verdragen! Ende ’t ontsich vanden tiran Lichaon en is so niet te ontsien dat hi niet ongepuniert blive. Ghy siet doch dat sijn volc van Pelagen sijnre selver qualic te vreden sijn. Hi sel doch ghepuneert wesen! Ende als van mi, ic en sal binnen mijn leven vroechde hebben eer ic hem van sijn tiranscap sal sien gecorrigiert. Dat beloef ic alle mijn goden!”

[A]ls die van Perren vernamen de grote moet van Jupiter, die noch jonck was, dancten si haer goden van dat si hem daer mede gebrocht hadden ende seyden hem mit gemeender stemmen: “Kint, gebenedijt si die buyck die di ghedragen heeft, ende gebenedijt sijn onse goden die ons in gaven dat wi di hier mit ons leyden, voersiende dit ongelijc ons nu hier gedaen. Wi waren nu alle sonder moet, coenheit ende wille van weldoen, ende daer en was van ons gheen so coen van wraec te reppen. Dijn woerden hebben gewackert ende vercrachticht onse geesten, dye al doot in slape waren vande onmenschelike wreetheit des conincs Lichaons. Dijn stoutheit heeft ons verstout. Dijn vromicheit heeft ons minres ghemaect van weldaden, ende dijn wijsheit heeft ons verlicht. Ende hier om selstu beleder wesen van dit werck ende gebieder, ende wi sullen dy onderdanich sijn!”

     “Eerbare heren,” antwoerde Jupiter, “ic ben niet wijs genoech t’ontfangen de eer die ghi mi doet, noch mijn jonge jaren en sullen ’t nimmermere aenvaerden. Nochtant doer maniere van rade, veroetmoedicht onder alle onderwisingen ende op correxie, ic wil u wel segghen dat mi dunct van node gedaen te wesen, ghi en vint een die bet seyt. Dus nae mijn avise, ghi sult dit arme lichaem dragen in dese staet als ’t u gegeven is op de gemeen plaets van deser stat, want het is huden sabboth. Die van Pelagen sijn daer in groten ghetale, die hem vermaecken. Ghi sult hem tonen dit arme lichaem, want als men seyt, de coninck en is niet ghemint van ’t volc overmits sijn tiranscap, ende dit feyt is alte lelic ende deerlic. Terstont als si weten sullen dat dit ghedaen [is] bi desen tiran, haer coninc, ghi sult wel sien of si in dese sonde genoechte sullen nemen dan onghenoechte. Is ’t dat si daer genoechte in nemen, het waer dwaesheit meer of verder daer op te spreken nu ter tijt, mer souden moeten in Perren keren ende als dan [...] dach ende raet. Ende nemen si daer ongenoecht in, so moecht ghy haer openlic ondecken u meningen ende roepense ende vermanen te punieren een so vreseliken vermalediden sonde. Ende mi staet voer dat si ons alte lichtelic gehoer sullen doen aengesien de cleyne lieft die tuschen hem ende den coninc is, ende dat hi over haer niet en regiert dan mit tiranscap, want hy en is haer natuerlike heer niet, mer het is die soen van Tijtan, broeder van Saturnus. Dus hi en is gheen ghecoren coninc!”

[A]lle die gene die Jupiter soe hoerden spreken, verwonderden hem ende volchden sijn raet, datter niet een tegens en seyde, ende namen tertont ’t vermoerde lichaem ende brochten ’t op de gemeen plaetse ende toechden ’t daer opelick in spectakel alle die daer waren. Als dye van Pelagien zaghen dese dode daer ’t vel of gescrompen was, ’t vleysche verbarnt, de zenen gecrompen, ende daer ’t gebeent doer bleec van lit tot lit, vergaerden si daer om in groten ghetale. Siende op ’t lichaem hadden si groten vrese verwonderinge ende versmanisse dat si hem wiesen ende spegen tegens d’aerde, ende daer wasser veel die van compassien weenden, verscricten ende beefden. Ander namen asche ende worpense inde lucht in teyken van droefheit ende schenden haer cleder, op slaende haer ogen inden hemel ende seyden: “Goden almachtich, wat volc sijn de Perrienen!? Si hebben eens menschen lichaem geroest ende brenget hier onder ons. Wat wil dit beduden? Sijn wi eters van menschen vleysch of comen si hier onder ons dese dode eten om te togen haer onmenschelike wreetheit om ons te verbasen?”

     Jupiter, die daer onder d’ander was, horende dese woerden ende siende de manieren ende contenancien van dye vander stat, ende oec begripende dat si consenteerden inde versmaetheit ende onvrienscap vanden misdadigen van dit deerlike feyt, ende al haer reden wel verstaen ende gesien haer verwonderingen, voechde hi hem in ’t middel van hem luden ende seyde aldus: “Mannen van Pelagen, wat verwondert ghi u van dit onmenschelike werc? Si di niet genoech gewoen van die tiranscappen uwes conincs Lichaon? Hi heeft desen man vermoort, ende dit is de edelinc die hem ghegeven was als men tracteerden de pays tuschen u ende ons om hem te dienen. Dit is ’t loen dat hi hem ghedaen heeft. Hi heeft hem lelic ghetirannizeert ende heeft hem quaet voer goet gedaen. O wat groter verwit voer u! ’t Volc van ander steden maken over hem coningen mannen die doechdelic ende edel sijn, ende cronense bi electien overmits haer doechdelike wercken. Ende ghi sijt al anders ende van ander nature. Een tiran is u coninc, ya, een moerdenaer, een rover etcetera. Aensiet onder wat hant ghi sijt, ende hoe na dat ghi u selven siec ende in sorgen vint. Als ’t hoeft troert, alle die ander leden worden ’t ghewaer. U hoeft is siec. Dus en moechdi niet gesont wesen noch genesen. Wat sullen wi doen? Denct doch over ende raedt ons. Wi comen tot u om bijstant, ende vraghen u hoe wi ons hier hebben sullen teghen sulcken snoden coninc als Lichaon is. Segget ons inder waerheit! Ende belijt ghi die waerheit ende bemint ghi de reyn justici ende rechtveerdicheit, ghi sult hem oerdelen ende condempneren ende houden u handen ende machten van hem of te minsten u oghen te luycken, datmen hem corrigier ende u ontlasten van sijn quaetheiden.”

[A]ls die van Pelagen hoerden van Jupiter dat Lichaon, haer coninc, dit snode feyt gedaen had, ende dat hij ’t selve die van Perren ’t dode lichaem gepresenteert had daer si ter tafel saten, condempneerden si sijn saec ende mumureerden tegen hem, segghende dat si niet meer geregiert en wouden wesen onder die roeden van een so wreeden ende bescaemden tiran, ende seyden tot die van Perren: “Wi stellen hem in uwen handen.”

     Mit dese woerden stelde hem Jupiter onder die Perrienen, ende doer sijn grote coenheit vermaende hi die van Pelagen te conspereren tegens haer coninc, tot welcke conspiracie consenteerden alle die vander stat. Ende de woerden van Jupiter waren haer so ontfanckelic dat si alle sworen in sijn hant den doot van coninc Lichaon. Ende op dat si hem geloven mochten, elx sende om sijn harnasch ende wapenden hem, ende versaemden omtrent Jupiter ende coren hem voer haer capeteyn. Jupiter blij sijnde vander groter eren, ontsculdichde hem mer sijn onsculd en halp hem niet, want die van Perren ende Pelagen maecten hem capeteyn over haer. Als hi inde digniteyt ghestelt was, stelde hi sijn volc in ordinancie ende deedse voert gaen ten palayse waert. Onlanx daer na also si ten palayse ginghen, si en versagen Lichaon comen mit groten getale van sijn vrienden, alle wel ghewapent, als die ghewaerschut waren vander conspiracie. Die menende doer vermetelheit dat te benemen, quamen van boven Jupiter tegens, ende van so verre als si d’een d’ander sien mochten, riepen an beyden siden: “Ter doot!”, ende vergaderden also in betaelge, die in ’t aen comen seer vreselic was. Lichaon beleyde sijn volc ende Jupiter de sine. Het eerste aencomen coste Lichaon veel volcs, want sijn volc was in cleender ghetale dan Jupiters. Ende Jupiter sloech in mit sijn volc ende versloegen veel Pelagienen die mit Lichaon quamen, so onmatelic dat niemant voer hem staende en bleef. Onder ander Jupiter dede wonder, ende bi sijn wel doen stac hi Lichaon mit groten nijde dat hi vliegende wert onder sijn volc. Mer als die tiran sach hoe wel dat Jupiter sijn slagen bestede ende datter niet voer hem bleef het en most vlieghen of sterven, al sijn moet begaf hem. Ende niet langhe daer na Jupiter verwan die Pelagienen ende deedse die plaetse rumen ende voer hem wech vliegen gelijc scapen voerde wolf.

[D]us als Lichaon sijn hulperen sach in die last, hi selve vloech niet als een coninck mer als een mistroestich ende verbaest man, ende om dat hi ymmer heymelic ontcomen soude, en was hi so koen niet dat hi een mensche mit hem nam die hem troesten mocht. Hi ontsach Jupiter als de doot. Als hi hem dus wech stac, als geseyt is, en ginc hi niet op ’t palaes, mer ginc uut der stat in een groot foreest niet verre van daer, ende was van doe voert aen een dief ende moerdenaer. Ende ter cause van dit segghen die poeten dat hi verkeert wert in een wolf, dats te verstaen dat hi leefde van stelen ende roven. Nochtans ter propoeste van dese verkeringe in een wolf Leoncius vertelt dat Lichaon vlighende als geseyt is, duchtende gevolcht te sijn van Jupiter ende gedoot, liep in een lac daer hi hem barch, gevoelende dat het water van dat lac een sonderlinghe proprieteyt had, te weten wat man daer in quaem, wert verkeert in een wolf de tijt van .IX. jaer ghedurende. Ende de .IX. jaren omgecomen ende si dan weder in dat lac gingen, so vercreghen si weder haer eerste gedaente. Ende aldus mach ’t wel wesen dat Lichaon in ’t lac ginck ende verkeert wert in een wolf de tijt van .IX. jaren ende leefde van roven ende diefte doer ’t foreest, vernemende somtijts hoe hem die van Pelagien regierden. Ende in ’t eynde als sijn tijt omgecomen was, keerde hi in ’t lac ende an nam weder sijn menschelike ghedaente. Mer hi sach wel dat de stat van Pelagen hem onmogelic was weder te crigen, dus keerde hi hem, arm ketijf, tot sijn vader Tijtan, daer ic op dit pas of swighen wil ende sel spreken hoe Jupiter verliefde op Calisto, dochter des voerscreven Lichaons.

*     *

*

[Colofon]

Colofon

Kritische editie van

Die vergaderinge der historien van Troyen,

zoals gedrukt door Jacob Bellaert te Haarlem in 1485

[Library of Congress, Lessing J. Rosenwald Collection, Incun. 1485 .L43]

bezorgd door Willem Kuiper

Deze roman wordt vanaf 23 maart 2016 als feuilleton gepubliceerd in:

Neder-L, Elektronisch tijdschrift voor de neerlandistiek

http://nederl.blogspot.nl/

Amsterdam 2016-2017

Bibliotheek van Middelnederlandse Letterkunde

http://cf.hum.uva.nl/dsp/scriptamanent/bml/bmlindex.htm

*     *

*