Apollonius van Tyrus is de hoofdpersoon van een van oorsprong antieke prozaroman, getiteld Historia Apollonii regis Tyri (De
geschiedenis van Apollonius, koning van Tyrus), waarvan noch de auteur
noch het jaar van ontstaan bij benadering bekend zijn. De schattingen
lopen uiteen van de 2e tot de 5e eeuw. De roman is weliswaar enkel en
alleen in het Latijn overgeleverd, maar bevat zoveel Griekse relicten
dat men er inmiddels van overtuigd is dat aan de bewaard gebleven
Latijnse handschriften een (uitvoeriger) verloren gegaan Grieks
origineel vooraf ging. De tekst bevat zowel heidense als christen
elementen, wat pleit voor een datering in de 4e eeuw. Een heel mooi
overzichtsartikel van L.J. Engels vindt u in de op mijn verzoek door de DBNL
gedigitaliseerde miniencyclopedie Van Aiol tot de Zwaanridder, Nijmegen 1993, p. 33-39.
De geschiedenis van Apollonius van Tyrus is een tijdloze thriller die op
de leeslijst van alle Romeinse artes liberales scholieren stond. Na de
ineenstorting van het West-Romeinse Rijk vond het boek zijn weg naar de
middeleeuwse kathedraalscholen, van waaruit het zich over heel
West-Europa verspreidde. Wie Apollonius van Tyrus leest, zal
onderweg tal van middeleeuwse teksten teksten tegenkomen die eraan
ontleend hebben, zelfs oorspronkelijk Middelnederlandse als de Bredase Denensage, Heinric ende Margriete van Limborch, Mariken van Nieumeghen en de Roman der Lorreinen. Ik vermoed dat ook Jacob van M(a)erlant dit boekje met rode oren gelezen heeft, want in zijn Alexanders geesten noemt hij los van zijn (hoofd)bron, de Alexandreis van Gautier de Châtillon, de koning van Tyrus Appollinis.
Volgens Arlima werd de Historia Apollonii regis Tyri al
in de 13e eeuw in het Frans vertaald, eerst op rijm en wat later in
proza. Deze vertaling heeft meerdere Franstalige auteurs geïnspireerd
tot navolging, met als meest in het oog springende imitatie het chanson
de geste Jourdain de Blaves, dat ook in het Middelnederlands vertaald werd, maar helaas zeer fragmentarisch bewaard bleef.
De door Snellaert gedrukte Middelnederlandse historie is geen vertaling van de antieke roman of de Franse vertaling daarvan, maar van een gekerstende, gekuiste en afgeslankte bewerking die opgenomen werd in de voorbeeldige verhalen-bundel Gesta romanorum, een boek waarvan de oorsprong in dichte mist gehuld is. Datzelfde geldt voor de Middelnederlandse vertaling Die gesten of geschiedenissen van Romen. De BNM-I vermeldt geen (fragment van een) Middelnederlands handschrift. De MMDC database evenmin.
Zowel de Gesta romanorum als de Historia Apollonii regis Tyri behoren tot de oudste gedrukte boeken in de Nederlanden. De Historia Apollonii werd omstreeks 1474 te Utrecht gedrukt door Nicolaus Ketelaer en Gerardus de Leempt, welk tweetal in 1474 de Gesta romanorum op de pers legde. De Historia Apollinii is helaas onvindbaar op het internet, maar hun Gesta romanorum is opgenomen in de digitale collectie Early European Books. Helaas bevat dit exemplaar van de Gesta romanorum (Den Haag, KB 168 E 15) alleen de eerste 150 hoofdstukken en (dus) geen Apollonius van Tyrus. In 1480 (her)drukte Gheraert Leeu te Gouda de Gesta romanorum, een jaar later gevolgd door een editie van de Middelnederlandse vertaling: Die gesten van Romen. In deze Gesta romanorum en Die gesten van Romen is de geschiedenis van Apollonius opgenomen als hoofdstuk 153. Zoveel is mij inmiddels duidelijk dat de Middelnederlandse tekst van Leeu geen vertaling van de Latijnse tekst kan zijn die hij het jaar daarvoor drukte. Ik houd het voor mogelijk dat de kopij van Leeu (veel) ouder was.
In 1493 te Delft herdrukte Christiaen Snellaert anoniem en zonder datering capittel 153 van Die gesten van Romen
als een zelfstandige prozaroman. Daarvoor heeft hij (of iemand voor
hem) de tekst (niet altijd even gelukkig) in hoofdstukken opgedeeld en
die van zelfbedachte titels voorzien. De tekst bevat een aantal
merkwaardige negatieve én positieve afwijkingen ten opzichte van Die gesten van Romen-druk van Leeu 1481 (die overigens niet altijd beter is dan die van Peter van Os,
Zwolle 1484) en de ‘vulgaat’ zoals geëditeerd door Adelbert Keller in
1842 en Hermann Oesterley in 1872. Om het boekje een gezicht te geven
liet Snellaert een artistiek verantwoorde houtsnede graveren, die hij
drie keer afdrukte: a1 recto, a1 verso en h4 recto (met op h4 verso zijn
drukkersvignet: de gevleugelde eenhoorn). De behoefte om de schier
eindeloze lap tekst die de geschiedenis van Appollonius van Tyrus in Die gesten van Romen
is, met wat typografisch wit op te lichten en daarmee ook ruimte voor
(incidentele) paragraaftekens te scheppen, deed zich al eerder gevoelen.
Vergeleken met de druk van Leeu 1481 bevat de pagina voor pagina
herdruk van Peter van Os, Zwolle 1484, al wat meer structurerend wit,
soms ook op de plaats(en) waar Snellaert een nieuw hoofdstuk begon.
Om het zijn lezers nog gemakkelijker te maken gebruikte Snellaert een
zeer leesbare, grote letter en heel weinig afkortingen. En toch bleef zo
te zien het succes uit. Er is geen contemporaine herdruk van hemzelf
noch van iemand anders bekend of bewaard gebleven. Het is een vergeten
boek geworden, ondanks de geïnspireerde en inspirerende editie van Georg
Penon in zijn Bijdragen tot de geschiedenis der Nederlandsche letterkunde,
3 dln. Groningen 1880-1884: deel 1, p. 77-182; 187-188; deel 2, p.
174-178. Ook de Gesten van Romen werden na Henrick Eckert van Homberch, Antwerpen 1512 niet meer herdrukt.
Tot nu toe heb ik altijd teksten tweetalig uitgegeven met een Franse
brontekst. Voor de verandering dit keer een roman met een Latijnse
brontekst. U hoeft geen directe afstammeling van Caesar of Cicero te
zijn om het Latijn te kunnen volgen. Hier zijn links naar een online woordenboek Latijn-Engels en een online woordenboek middeleeuws Latijn-Engels.
Meer dan eens verhelderend is de Historia Apollonii regis Tyri.
Recensuit et praefatus est Alexander Riese. Lipsiae MDCCCLXXI. Deze
editie is weliswaar verouderd, maar biedt een tekst die meer dan eens
dichter bij de middeleeuwse receptie staat dan de editie van George
Kortekaas uit 2004.
Een moderne tweetalige editie van de antieke roman schaft u voor een habbekrats aan: Het verhaal van Apollonius (Historia
Apolloni Regis Tyri). Vertaling Vincent Hunink. Inleiding Diederik
Burgersdijk. [Editie Kortekaas 2004]. Hilversum 2018. Als de roman u
boeit, moet u dat zeker doen. Kunt u zien wat er in de Gesta romanorum-versie verdwenen en verkeerd begrepen is, en wat er is toegevoegd.
Literatuuropgave:
- Luc Debaene, De
Nederlandse volksboeken.
Ontstaan en geschiedenis van de Nederlandse
prozaromans, gedrukt
tussen 1475 en 1540. Hulst 1977 (reprint
Antwerpen 1951). Raadpleegbaar en als pdf-bestand downloadbaar op de DBNL.
Edities: