Titelpagina

De historie van Galien Rethore

zoals gedrukt door Willem Vorsterman

te Antwerpen circa 1520-1525

Kritische editie

bezorgd door Willem Kuiper

Amsterdam 2018

Bibliotheek van Middelnederlandse Letterkunde

Hoofdstuk [1]

Hier beghint die seer schoone wonderlijke historie van den aldervromsten campioen Galyen Rethore, met oock die aldermeeste bloetstortinghe der Kerstenen ende der heydenen, geschiet op den Ronchevale doer die verradereie van den alder val[s]chsten verrader Gouweloen.

[1]

Den ghebenediden Coninck der gloryen ter eeren, die ons allen met Sijn preciose dierbair heylich bloet ainder galgen des cruycen ghekocht heeft ende verlost uuten handen des Viants, wyl ick u vertellen een seer scoone historie vanden vromen Galien Rethore, die de sone was van den stouten baroen Olyvier, grave van Viennoys, dye regnerende was inder tijt dat die edele keyser Kaerle dye Groote domyneerde. Welcke groote keyser Kairle gheloefde te versoecken dat Heylich Graf ons Heeren Jhesu Cristi binnen Jherusalem. Om welcke sake de selve keysere op een hoochtijt van Sinxenen ontbieden dede alle sijn baroenen ende ghenooten van Vranckerijcke dat sy tot hem coemen souden, om hemlieden sinen wille te kinnen te ghevene.

     Ende als si alle coemen ende versaemt waren, ende hi open hof ghehouden hadde den tijt van acht daghen, bestont hy hemlien te segghen hoe hy ghedelibereert was te versoecken dat Heylich Graf binnen Jherusalem, segg[h]ende dat hy ware die alder rijcste, dye alder moghenste van alle d’ander keysers ende conynghen die in dye heele werelt leveden.

     Als sijn huysvrouwe, dye keyserinne, hoorde dat hi hem liet duncken ende hem beromde te wesen die alderrijcste van der werelt, berespte si hem terstont, tot hem segghende datter noch een was veel rijcker dan hi.

     Ende die keyserre vraechde haer wie dat was.

     “Sekerlijcken,” sprack de keyserinne, “dat es de coninck Huyghe van Constantinobelen.”

     Doen proponeerde hi dat hy int wedercomen van Jherusalem nemmermeer in Vranckerijcke keeren en soude voer dat hy den coninck Huyghe binnen Constantinoblen versocht hadde.

Ende int wederom commen van die voernoemde reyse bynnen Constantinoblen, daer de coninck Kaerle met sijn baroenen somighe daghen toefde, sliep de grave Olivier by Jaquelinen, dis conincs Huygen dochter, daer hi Galien aen wan. Ende als Olyvier met coninck Kaerle na Vranckerijcke ghereyst was, ende coninck Huyghe vernam dat sijn dochter met kinde bevrucht was, verdreef hi haer uut sijn hof.

*     *

*

Hoofdstuk [2]

Hoe de scoone Jaqueline neven een fonteyne ghelach, ende hoe twee alvinnen tot haren arbeyt quamen.

[2]

Als coninck Huyghe zijn dochter verdreven hadde, es sy ghevloden int huys van een arme vrouwe om daer te gheligghen. Maer een avontuere quam haer toe ghelick ghi hooren sult. Want in eender morgenstont, als si op ghestaen was, ghinck sy achter ’t huys van dye goede vrouwe, daer een claer fonteyne stont onder eenen boom. Jaqueline neven dye selve fonteyne sittende, bestont seer luyde te roepen mits der pynen des arbeyts die si ghevoelende was.

     Ende alsoo’t God ende der maghet Maria beliefde quamen tot haer twee alvinnen, daer af d’eene gheheeten was Eglentine ende d’ander Galienne, die hare vrucht seer minlijcken ontfinghen. Sy bestonden dat kynt te aensiene dat seer schoone was, ende Galienne sprack in die teghewoerdicheyt vander moeder tot dat kint, segghende: “Den name Jhesu, lieflijck kint, beveel ick u, want grooten arbeyt suldi hebben in uwer joncheyt. ’t Es also ghepredestineert. Dye ghave en mach ick u niet benemen. Maer ick verleen u te zine u leven lanck also stout als een leeu, dat ghi nimmermeere doer verraderye sterven en sult in gheen oerloghe noch andersyns, dat u gheen fenijn hendren en mach noch gheenderande quetsuere die ghi ontfaet, mair selt dairaf ghenesen binnen den derden dach. Oock suldi worden coninck van Constantinoble. Ende op dat uwe moeder deser woerden gedachtich wesen soude, so begheer ick dat sy u doe noemen ‘Galien’, om dat ick Galienne ghenoemt ben.”

     Daerna sprack vrouwe Eglentine: “Ghy hebt dit kindeken scoone ghaven ghegheven, ende ter liefden van u gheef ick hem dat hi nemmermeere sijn leefdaghe en sal verwonnen worden in steecspeele, in tornoye noch nemmermeer veltvluchtich wesen, maer so veel Sarazinen sal hi verslaen dat heel Kerstenrijcke sal in peyse gestelt worden. Ende als dat seventhien jaren ghepasceert es, sal hy reysen in Spaengnen, daer hy vinden sal die Twelef Ghenooten van Vranckerijcke doot oft der doot seer bi. So vele sal dit kint mitten sweerde wercken dat [hi] den grooten coninck Kaerle ende een deel sijnder baroenen dleven verlinghen sal.”

     Doen sprack Galienne, segghende: “Mijn suster, ghi hebt seer wel ghesproken, ende hier met bevelen wi der moeder ende haer kint te Gode.”

*     *

*

Hoofdstuk [3]

Hoe de bisscop van Constantinoblen Jaquelinens kint kersten dede.

[3]

Na dat de alvinnen de moedere ende hair kint te Gode bevolen hadden, sijn si van daer ghescheyden, ende Jaqueline ontboot secretelicken haerder moeder, de coninghinne, dat si gheleghen was van eenen sone, den schoonsten die noyt man sach.

     Als die moeder hoorde dat haer dochter van eenen sone gheleghen was, verblide si des, nochtans met droever hertten suchtende om haer dochter, die Olivier ghelaten hadde, met droeven moede segghende: “Och heere Olivier, als ghi hier waert, behaechde ghi mi soe wel dat ick ter lyefden van u, al en soudy nemmermeer wederom comen, niet laten en sal op te doen voeden uwen sone, wien dat lief oft leet es. Mijn here de coninck heft uwe lief veryaecht ten spijte van u. Maer al hadde hij ’t hondertfout ghesworen, si sal nochtan van den mynen hebben soe vele als haer belyeft, want ghelt ende goet sal ick haer gheven soe vele als si mach verteren!”

     Daerna ontboot de coninghinne den bisscop Herman dat hi haesteliken gain soude kersten doen dat kint ende noement Galien, ghelijck de moeder ontboden hadde dat hem die alvinnen den naem ghegheven hadden.

*     *

*

Hoofdstuk [4]

Hoe de coninghinne hair dochtere Jaqueline besocht in haer kinderbedde.

[4]

Terstont als dat kint kersten ghedaen was, hebben si Jaquelinen ghedraghen int huys vander vrouwen daer si ghelogeert was. Ende haer moedere, die coninghinne, sende haer een costelijck bedde, scoon oorcussens, rijckelike gairdinen, tapiten, gouden ende ziden beddecleeren, gout ende silvere ghenoech ende vier joeffrouwen om haer te dienen.

Op den derden dach quam de coninghinne dair spaceren om haer te vysiteren ende vrolijck te maken, daer sy onderlinghe menich vriendelijck woert seere mynlijcken tot malckanderen sprekende waren, ende ten lesten sprack de coninghinne tot haer, segghende: “Als ghy uut u kinderbedde sijt, sal ick u senden ghelt ende goets ghenoech ende thien eelmans te peerde die u ende u kint vouren sellen tot minen broeder, den graef van Damas, die u ende u kint seer liefliken onderhouden sal, want blijfdi hier, so en suldy nemmermeer onghemolesteert wesen na dien ghy van uwen vader ghehaet sijt ende van u broeders oock, die u ende u kint ter doot souden moghen bringhen.”

*     *

*

Hoofdstuk [5]

Hoe de schoone Jaqueline met Galien, haer kint, reysde tot haren oom, den grave van Damas.

[5]

Ghelijck als de coninghinne geoerdon[ee]rt hadde ende Jaquelinen haerde[r] dochtere gheraden hadde, alsoe wordet al t’samen volbracht. Ende als si uten kinderbedde opgestaen was, sende haer hare moedere thien eelmans die seere wel ghereden waren, die welcke Jaquelinen op een seer saefte tellende hackeneye setten met Galien, haer kint, in haren arm. Doen reden si na de stat van Damas, so langhe reysende tot dat si inder stadt quamen, daer si van haren oom, den grave, seer eerlijcken ontfanghen wordt, dye haer groote vrienschap bewees.

Eenen langhen tijt woende sy daer so dat het kint groot wort, d’welck si voede met dat melck van haren eyghen borsten. Tot synen zeven oft acht jaren en was in alle die contreye des lants gheen schoonder noch lieflijcker jonghelinck dan hair sone Galien. Doen hi acht jaer out was, wort hi ter scolen ghestelt. Ende op eenen morghenstont, als hi ter scolen ghaen soude, vant hy een peert dat een pagie hadde ghebonden laten staen int midden [van] ’t palleys. Hi greep eenen stock ende clam op dat peert, d’welck hi dede lopen ende herlopen, die maniere makende gelijck oft hy ghesteken hadde, alsoe dat het peert tusschen sijn beenen sterf.

     Dye grave van Damas die dit al sach doer een veynster daer hi inne lach, riep Jaquelinen, Galiens moeder, seer haesteliken, der welcker hi thoonde ’t ghene dat haer sone drivende was, tot haer segghende: “Mijn lieve nichte, nu segt my sonder helen ’t ghene dat ick u sal vraghen: U soene, die ghinder te peerde rijt, es dat de sone van Olivier, die u van uwen maechdom beroofde?”

     “By mijnder trouwen, oom, jaet,” antwoerde Jaqueline.

     “Certeyn, seer dwaesliken was hi bedacht, dien aldereerst ter scolen stelde,” sprack die grave. “Noyt mijn leven en heb ick kint ghesien dat sinen vader beter ghelijcte dan hi sinen vader Olivier ghelijct!”

Te Damas was opghevoedt de jonghelinck Galien die wijle de groote keyser Kaerle op den Ronchevale was om te oerloghene teghens de Sarazinen, der Kerstenen vianden. Bi den selven grooten keyser Kaerle waren Roelant ende die grave Olivier, ende Galien, sijn sone, in dye stadt van Damas leerde dachlijcx te peerde rijden. De welcke als hy de peerden bereet, so sloech hi die metten sporen soe fellijcken dat hen d’bloet aen beyden ziden afliep ghelijck beken. Hy deetse dansen ende so hooghe sprynghen dat het vier uten steenen spronck gelijck uut een gloedende ijsere dat op eenen aenbilt ghesmeet wordt. Hy was soe stout ende so snel te peerde dat elckerlijck die hem sach onsen lieven Heere voer hem badt, want het voechde hem seer wel. Ende het ghemeen volck seyde: “Waert sake dat hem ons lieve Heere belyefde in ghesontheden te sparen dat hi tot sinen daghen comen mochte, hy soude noch menich schoone feyt van wapenen op de ongheloovighe Sarazinen dryven ende dat bitter liden Cristi vromelijck hulpen wreken op de vianden der wet Cristi!”

     D’welck alsoe ghebuerde, ghelijck ghi dat hooren selt int vervolch van dese teghewoerdighe historie.

*     *

*

Hoofdstuk [6]

Hoe coninck Huyghe open hof hiel, daer hi den graef van Damas ontboot, die Galien met hem brachte.

[6]

Als Galien veerthien jaren hadde, was hi de scoonste van alle Kerstenrijcke, de bequaemste, de beleefste, de hueschste, groot ende wel ghefausoneert van allen leden. So ghevielt dat de coninck Huyghe open hof houden wylde op den feestdach der heyligher gheboerten ons Heeren, tot welcker solemniteyt hi ontboot alle de baroenen sijns rijcx. Ende dye grave van Damas was daer oock ontboden, dye mit hem brachte dat kint Galien, diens schoonheyt allen anderen kinderen te boven ghinck, so dat men sijns ghelijke nyet en vant int heel rijcke van Constantinobelen.

     Als dese grave van Damas in coninck Huyghens hof quam, is hi met dat scoon kint Galien inder salen gegaen, daer de graef den coninck de ghewoenlijcke rever[e]ncye ghedaen heeft. Desghelijke heeft Galien den coninck oock seer ootmoedelijcken gheeert. Ende co[n]ynck Hughe neychde zijn hooft ten grave ende ten kinde, die hem seer minlijck ghegroet hadden. Daer na bestont hi dat kint seer nerstelijck te aensiene, den grave van Damas vraghende wien dat kint behoorde datti met hem brachte, segghende datti begheerde te weten wiens kint dat was. Hier was de coninghinne tegewoerdich, die den grave teeken dede dat hi swighen soude. Ende en hadde hem de coninghinne gheen teeken ghedaen, hi soude den coninck terstont gheseyt hebben dat Jaquelinen, sijnder dochter, sone was. Terstont vraechde die coninck wederomme den grave wien dat scoone kint toebehoorde, want hi des verlanghen hadde te wetene. Maer dye grave veynsde hem ghelijck oft hi de woerden des conincx niet verstaen en hadde, ende veranderde dat propoest in een ander propoost, totten coninck segghende: “Heere, hoe eest met uwe conincklijke majesteyt? Ick en hebbe uwen conincklijcken persoon in langhen tide niet ghesien, midts den welcken ick groote begheerte hadde uwe conincklijcke presencie te ainscouwen.”

     “Dat es ’t ghene nyet dat ick u vraghe,” sprack dye coninck. “Zidy doof? Ick vraghe u waer dit kint gheboren es, wie sijn ouders sijn, van wat afcoemsten dat is? Dat begheer ick van u te weten. Sonder respijt!”

     De grave en sprack niet een woert, hem ghelatende ghelijck ofti des conincx woerden niet en hadde verstaen noch sijn meyninge niet gheweten. Doen sprack dye coninck totten grave: “Sidi verdooft ofte doof worden zedert den tijt dat ick u die leste reyse sach? Dat is mi herteliken leet. Ter liefden van u om u wel te doen horen sal ick u leenen mijn medecijns, die de beste meesters van Kerstenrijcke zijn!”

     Doen neychde die coninck sijn hooft aen des graven hooft, roepende in zijn oore so luyde dat een ieghelijck mochte verstaen, segghende: “Grave van Damas, ick bid u, en wilt mi niet verswighen wyen dit schoon kint toe hoort, want ick dat nyet en vraghe den kinde tot enighen achterdeele, maer waren my sijn ouders bekint, ’t en soude des kints scade noch onprofijt niet zijn.”

     Die grave des conincx woerden verstaende, wort lachende omdat de coninc so groten verlanghen hadde, maer die coninghinne sprack tot den coninck dat men de waerheit niet altijt seggen mach.

     “Vrouwe,” sprack conynck Hughe, “ick wyl weten wanen dit kint gheboren es, want ick binnen mijn leven noyt so bequamen kint en sach.”

     Doen nam hi Galien bider hant ende vraechde hem, segghende: “Mijn lieve soene, segt mi sonder helen, wanen zidi gheboren?”

     Galien antwoerde: “Heere, ick swere u bi mijnder trouwen dat ick minen vader noyt ghesien en hebbe. Mair conde ic vernemen in wat lant hi is, ick soude hem ghaen soecken. Ende waer hy in eenyghe oerloghe oft strijt becommert, ende hadde ic een sweert, ick soude in spijt sijnder vianden hem hulpen!”

     Als dye coninck den kinde dese woerden hoorde spreken, wordt hi lachende ende sprack tot hem: “Kint, ick meene dat ghi noch veel te jonck sijt om te vechtene, so ghi u vermeet.”

     Ende Galien anwoerde: “Heere, quaem ick in een ghevecht daer ick eenich van minen vrienden in belast saghe, ick kinne mi so sterck dat ick nemmermeer moede worden soude van slane, so mi duenct!”

     Nu was de coninck noch meer bekuert om te weten wiens kint dat was, want ’t selve dat sprack, voechde hem seere wel. Des die coninck sprack dat hij ’t weten wilde eer hi slapen soude.

     “Here,”sprac de coninghinne, “ghy selt dat tijts ghenoech weten.”

     Ende die coninck badt hair dat sij’t hem segghen wilde.

     Doen seyde hem de coninghinne: “’t Es de soene van den vromen grave Olivier ende uwer dochter sone, die ghi verjaechde uut u hof als si van kinde groot wordt.”

     De coninck dat hoorende, verblide in der hertten, totter coninghinnen segghende dat hy noyt van dat kint gheweten en hadde, “maer ter liefden des kints ende om sijn scoonheyt wyl ick dat mijn dochter weder bi mi coeme ende met hae kint altijt bi mi blive.”

*     *

*

Hoofdstuk [7]

Hoe Jaqueline van den coninck Hughe, haren vader, seer eerlijken wort ontfanghen.

[7]

De coninghinne van den woerden des conincs seer blide sijnde, sende terstont eenen bode in die stat van Damas aen hair dochter Jaqueline, haer ontbiedende dat den peys aen haren vader ghemaect was. Als dye bode te Damas quam, vertelde hy Jaquelinen dat den peys aen haren vader ghemaect was, ende dat haer vader om haer sende. Van den welcken si boven maten blide was, terstont met die boden na Constantinobelen reysende. Ende als haer de coninck Huyghe sach, heeft hi haer feestelijken ontfanghen, hair seer minlijcken omhelsende ende cussende ter liefden van haren sone, die Olyvier aen haer wan, seggende totten jonghelinck Galien dat alle sijn goet ware t’sinen besten. Van den welcken Jaqueline ende Galien den coninck seer ootmoedeliken dancten.

*     *

*

Hoofdstuk [8]

Hoe Thibeert, Jaquelinens broeder, met Galien scaecte, ende hoe Thibeert met dat scaecbert Galien op sijn hoot sloech.

[8]

Galien was onderhouden int hof dis conincs van Constantinobelen, die hem veel scoone ghiften dachlijcx ghaf. Ende eer twee mainden na dat hi in des conincx hof quam, bestont hi de steecspele ende thornoyen te volghene, so vele ridderlijcke feyten dryvende dat hi binnen min dan een jaer de vernaimste wort van alle coninck Huyghens hof, als van steken, van springhen, van scaecken, van singhen, van dansen ende van alle spelen, dis hi hem onderwinden wilde. In allen steden verwerf hi altijt den prijs. Alle die ridders, dye eelmans des rijcx van Constantynoblen, die borghers, die ghemeente ende ghemeenlijcken, elck ghaf hem lof, hem noemende die aldervromste ridder des rijcx, segghende: “Waert sake dat hi langhe leefde, dat inder werrelt sijns ghelijcke niet sijn en soude.”

Maer die coninck hadde op dien tijt twee sonen, Galiens ooms, die Galien so seere beniden dat si anders niet en sochten dan hem ter doot te bringhen om den groten lof dye hem elckerlijc ghaf. So ghevielt in eenen avont na den maeltijt dat een van des conincx soenen, Thibeert gheheeten, sinen neve Galien riep, hem vraghende oft hi scaken wilde, ende Galien anwoerde dat hi bereet was. So ghevielt dat Galien beter meester was dan sijn oom ende matte hem int scaken, tot hem segghende: “Oom, ghy sijt mat!”

     Thibeert, dient spijtte dat Galien ghewonnen hadde, wordt ontsteken mit nidigher ghestoortheyt, ende met eenen fellen moede sloech hy dat scaecbert Galien op sijn hoot so dat het bloet overvloedelijcken uuten hoofde spranck tot op tpavement, tot hem segghende: “Bastaert, hoerekint! Spotti met mi?”

     Ende Galien, merckende dat hi ghewont was, sprack tot sinen oom, segghende: “Ghi hebt groot ongelijck dat ghi mi slaet. Ick mercke nu wel dat ghi mi niet en bemint. Ick en kinde u niet, maer nu kinne ic u. Ick ghelove u dat icx eens ghedincken sal, spaert God mijn leven!”

*     *

*

Hoofdstuk [9]

Hoe Galien, die edel jonghelinck, zijnder moeder Jaquelinen claechde dat sijn oom Thibeert, haer broedere, hem gheslaghen hadde.

[9]

Galien, die seer gestoort was om dat hem sijn oom metten scaecberde gheslagh[en] hadde, die droech hem seer wijslijck ende en wilde hem niet wreken op die tijt, maer es int palleys in eenen hof gheghaen dair hi vonden heeft sijn moeder, die seer verwondert was als si hem so bebloet sach, tot die welcke hy sprack, segghende: “Moeder, mijn oom Thibeert heeft my met hem doen scaecken, ende om diswil dat ick hem int spelen mat ghemaict hebbe, heeft hi mi “bastaert”, “hoerekint” gheheten ende dat scaeckbert op mijn hoot gheslaghen, ghelick ghi siet. Van den welcken ick mi niet en hebbe willen wreken om uwen wylle, noch niet een quaet woert ghesproken, maer ick ben tot u comen sonder eenich gheruchte te maken, ende ick bidde u dat ghi mi seggen wilt hoe ghi eerst uwen maichdom verloert, ende van wat gheslechte mijn vader is.”

     “Mijn lieve sone, dat wil ick u gherne segghen,” sprack sijn moeder. “De groote coninck Kaerle ende die Twelef Ghenoten van Vranckerijcke waren hier in mijns vaders hof gelogiert op een tijt als si van Jherusalem quamen. Doen sliep bi mi een gheheeten de grave Olivier, ende die selve es u vadere.”

     “Ben ick Oliviers sone,” sprack Galien, “so en acht ick niet al heet men mi ‘bastaert’, want ’t es beter een stout bastaert dan thien ghetroude bloode kativen!”

*     *

*

Hoofdstuk [10]

Hoe Galien den coninck Huyghe oerloef badt om Olivier, sinen vader, te ghaen soecken in Vranckerijcke.

[10]

Als Galien wiste dat hi was Olyviers sone, was [hi] des meer verblijt dan oft men hem die heel stat van Constantinobelen ghegheven hadde. Mair hi was van herten droeve om dat hem sijn ooms benijden, dyen hy nochtan noyt anders dan dienst ghedaen en hadde, van den welcken dye eene gheheeten was Henrick ende die ander Thibeert ofte Thierry. Maer hi en achte dat nyet vele ende dachte in hem selven dat hy de landen versoecken wilde, ende dat hi nemmermeer rusten en soude voer dat hi Olivier, sinen vader, vonden hadde levende oft doot. Met desen ghedachte es hy gheghain tot den coninck Huyghe sinen grootvader, hem danckende der weldaet ende der eeren die hi hem hadde bewesen ende van dat hy hem in sijn hof onderhouden hadde omtrent twee jaren, tot hem segghende: “Beminde heere, ick bidde u ootmoedelijken dat u believe mi oerloef te gheven, want also langhe als ick leve, sal ick reysen doer landen, doer steden, doer bosscen, doer wildernissen, berch ende dal, sonder rusten tot dat ick vonden heb Olivier, minen vadere.”

     Ende als hem de coninck Huyghe also hoorde spreken, wort hi inder herten droeve, verwondert sijnde van des jonghelincx voernemen, tot hem segghende: “Mijn lieve sone, blijft bi my, ende ick ghelove u dat ick u eer twe maenden gheven sal hernasch, schoon peerden, gout, silver ende een groot deel van mijn lant, want so veel en sallick mijn twee sonen niet gheven, ghy en sult u deel hebben.”

     “Ick bidde u, heere, verghevet my,” antwoerde Galien, “want bi u en begheer ick niet te bliven, want ick mijn voernemen volbringhen wille. Ick sal mijn vader gaen soecken! Ende can ic hem vinden, ick sallen tot mijn moeder bringhen om haer te trouwen, ghelijck hi hair dat gheloeft heeft. Mijn ooms hebben my gheheeten “bastaert”, “hoerekint” ende veel ander smadighe woerden gegeven, der welcker ick ghedyncken sal.”

     “Eest wairachtich”, sprack de coninck, “’t ghene dat ghi mi segt?”

     “Jae’t, heere,” anwoerde Galien, “des ick bedruckt van herten ben.”

     “Bi mijnder trouwen,” sprack coninck Huyghe, “des sijn si te snooder!”

Coninck Huyghe merckende dat Galien by hem niet bliven en wilde, diens woerden hi wel verstaen hadde, riep hi eenen jonghen riddere, gheheeten Gheeraert, uut Cecilien gheboren, tot den welcken hi sprack, segghende: “Gheeraert, vrient, siet hier Galien, mijn sone, die in Vranckerijck reysen wilt. Ick bid u dat ghy met hem riden wylt, hem in uwer hoeden nemende ghelijck u eygen kint. Ick sal u gheven gout, silvere, peerden ende hernasch ghenoech tot sinen verdoene, want de jonghelinck heft ghesworen nemmermeer te rusten voer dat hi sijn vader vonden heeft, dien hy hier bringhen sal om mijn dochtere te trouwen.”

     “Heere, ic sal u gebodt volbringhen,” antwoerde Gheeraert, “maer ghy hebt twee sonen die Galien niet seere beminnen, ende wilden si hem mesdoen, ick soude hem ghetrouwelijck bescermen.”

     “Bi mijnder croonen, dat soude ick u grootelijc loonen,” sprack coninck Huyghe. Ic beveel u dat ghi hem in alle perijkelen bijstant doet. Ende esser iement in mijn rijcke die hem mesdoen wylt, wreect dat metten sweerde op dat hi niet en worde gecropelt noch gemynct. Want mach hi leven tot dat hy twe en twintich jaren out es, in alle Kerstenrijcke en sal gheen beter riddere sijn!”

     Doen dede die rijcke coninck Huyghe vier sommiers laden met ghelt, met gout, met silvere ende sprack tot Galien, segghende: “Hout daer, mijn sone. Siet, dat gheve ick u!”

     Doen dancte hem Galien ootmoedeliken. Maer Jaqueline, sijn moeder, bestont te screyen, segghende: “Adieu, mijn soene. Adieu, mijn solaes ende alle mijn vruecht. God wyl u behoeden! Ick bidde u, brinct mi uwen vader, dien ick seer beminne.”

     Dese ende meer ander woerden sprack die scoone Jaqueline tot haren soene Galien, van die welcke wi een weynich swyghen selen ende scriven van Galyens twee ooms.

*     *

*

Hoofdstuk [11]

Hoe conynck Huyghens twee sonen raet sochten om den jonghelink Galien ter doot te bringhen.

[11]

Die twe sonen van den coninck Huyghe, die Galiens ooms waren, merckende den staet die hem die coninck ghegheven hadde, sijn seere haestelijck terstont ghereden tot een haren oom, Richart gheheeten, dyen sy vertelden hoe Galien so grooten scat met hem vueren soude, die hem de coninck ghegheven hadde, die nochtan maer een bastaert en was, seere vele vylonien van hem sprekende, seggende hoe hy ghinck halen sinen vadere Olivier, den alder ontsiensten ridder deser werrelt, om hair suster, Galiens moeder, te trouwen, “midts den welcken wi tot gheender plaetsen geacht en selen worden, eest datti onse suster trout.” “Ende dat alder quaetste es,” sprack Thiery, “ten es gheen drie daghen gheleden dat wy teghen malckanderen scaecten. Ende om deswille dat hy my matte, sloech ic hem mit den scaecberde op sijn hoot eenen so swaren slach datter d’bloet na volchde. Ende vertelt Galien dat sinen vader, hi sal mi quader doot doen sterven!”

     “Lieve neve,” sprack Richaert, “en spreect niet meer van dien. Ick heb u wel verstaen. En sorcht niet, want eer desen dach ten avont comt, sal ick hem vanden live berooven!”

Terstont na desen heft Richairt diversche verraders ende quaetdoenders des lant versaemt, omtrint twee hondert, die hi alle t’samen Galiens doot sweren dede. Daerna heeft hy die alle t’samen se[c]retelijck in een bosch gheleyt, doer den welcken Galyen pasceren soude. Daer bleven sy verborghen so dat geen mensche ter werelt dat vernemen conde, ende verwachten daer Galien om hem secretelijck te vermoerden doer ’t versoeck van sijn twee ooms, de valsche verraders. Van de welcke wi nu een weynich swighen selen ende scriven van den edelen jonghelinck Galien, dien dese verraderie onbekint es.

*     *

*

Hoofdstuk [12]

Hoe Galien van den coninck ende van sijn moeder ghesceyden es.

[12]

Na vele minlijke ende druckelyke woerden is Galien, Oliviers sone, op sijn peert ghescreden, aen zijn moedere Jaqueline oerloef nemende, die met droever hertten, bitterlijcken screyende, sprack tot hem, segghende: “Die ghene die voer ons allen den bitteren doot aen der ghalghen des crucen ghestorven is, verleen u spoet dat ghi uwen vader hier te bringhen, dien ic beminne boven alle ’t goet der werlt.”

     Ende dese woerden segghende is Galien van sijn moeder ghesceyden sonder eenighe sprake, want hy niet een woert spreken en conde mids den groten druck die hi sijnder moeder driven sach. Hi es ten hove uut ghereden met Gheeraert, sinen gouverneur, ende met thien ander schiltknechten.

     Ende als dye goede borghers van Constantinobelen vernamen dat hi reet om sinen vadere, sijn een groot deel van dien te peerde gheseten, hem uutgheleye doende een groot stuck weechs buyten der stadt, daer Galien met screyenden ooghen aen hemlieden oerloef nam.

Galien dede sijn sommiers voer hem driven. Zijn thien sciltknechten quamen achter hem. Zijn gouverneur Gheeraert reet neven sijnder ziden, ridende met malckandren eenen stercken draf. Maer de valsche verradere Richairt reet doer eenen andren secreten wech na de plaetse daer dye twee hondert mans met Thibert ende Henrijck, Galiens ooms, verborghen waren, die hem nerstelijck wachten.

Als Galien, Gheeraert ende zijn thien sciltknechten mitten vier sommiers wel diep inden bosch waren, comende in een clein inghe payken daer si dore pasceren moesten, worden si siende Richairt, Thibert ende Henrick, hen dootlijcke vianden. Ende als hen Galien sach, sprack hy tot sinen gouverneur Gheerairt, seggende: “My verwondert wie ghene mans van wapenen sijn.”

     “By mijnder trouwen,” sprack Gheerairt, “tes de valsche Richairt, coninck Huyghens broedere, met sijn twe neven, die u luttel duechden gonnen.”

     “Si houden onderlinghe raet,” sprack Galien. “Ick meene sy hier coemen sijn om mi uutgheleye te doene. Ick wylse cussen ende nemen aen hen oerloef eer ick van hier scheyden sal, want ick hope dat si mi gheen achterdeel en begheren te bewijsen.”

     “By mijnder zielen,” sprack Gheeraert, “si en begheren u gheen duecht, maer si haten u totter doot!”

     “Hoe dat,” sprack Galyen, “eest soe als ghi mi segt?”

     “Jae’t, waerachtelijcken!”, sprack Gheeraert. “Si sijn hier comen om u te beschamen.”

     “Dat en can ic nyet ghelooven!”, sprack Galien. “Mer believet u, ick sal tot hen ryden om hen voernemen te weten.”

Doen sloech hi sijn peert mit sporen ende is den verraders te ghemoete ghereden, dien hi reverencie dede, tot hen seggende: “De onbevlecte maghet Maria verleen u vruecht ende eere, mijn uutvercoren ooms. Het blijct wel dat ghi mijn moeder ende my bemint, die hier coemen sijt om my te verselscapen ende uutgheley te doene.”

     “Hay bastaert, hoerekint,” antwoerde Richaert, “uwe groete achten wy weynich, want wy hier comen sijn om u te gheleyen aen den poent van onse sweerden, om u hooft vanden buycke te berooven eer ghy van hier sceyden sult!”

     Galien hoorende dese woerden, sprack stoutelijc als de gene die niet vervaert en was, segghende: “Ghy sulter aen lieghen, valsce verraders! Mer na dien ghi mijn doot ghesworen hebt, laet my halen minen scylt ende mijn lance. Ick sal teghen u steken. Ende steecti my af, so doet uwe beliefte met my. Maer steeck ick u van den peerde, so seldi mi laten riden sonder mi in eenigher manieren te mesdoene.”

     Doen sprack Richaert: “Bi minen grisen baerde, dat en sal u niet worden ontseyt, want het wair ons grote blame, ontseiden wi uwe begheerte. Rijt rasscelijck sonder toeven om u lance ende om uwen scilt, ende keert terstont wederom!”

     “Dat salick doen,” sprack Galien, “ende ick sal u alle drie betalen den arbeyt die ghi doer mi ghedaen hebt.”

Galien es terstont van sijn ooms gesceyden, seer raschlijck rijdende tot synen gouverneur Gheerairt, dien hi met volcomender hertten beminde, hem vertellende het gene dat Richaert tot hem ghesproken hadde, ende dat si hem verweren moesten ofte alle sterven. Doen dede hem Galyen wapenen sonder eenich toeven. Hy nam sijn lance ende hinck sinen scilt aen synen hals. Daerna is hi op sijn peert ghescreden, d’welck hi mitten sporen sloech dat so raschlijck over den wech liep gelijck oft ghevloghen hadde. Ende als hem Richaert coemen sach, die vol thorens was, es hem te ghemoette ghereden met der lancen int arest, ende quamen met sulcken cracht teghen malckandren dat men de steken had mogen horen eenen bogheschote van daer. Galien stack Richaerden uuten ghereyde dat hi ter eerden viel, maer de verrader es terstont wederom op sijn peert geseten, die van spijte meende verwoeden. Als [Gheer]aert van Cecilien sach dat hem Galien af ghesteken hadde, riep hi tot Galien, segghende: “Coemt wederom, mijn lyeve soene, ick sal u eenen keer thoonen die ghy noyt en saecht!”

     Met dien sloech hi sijn peert mit sporen, de lance in die hant. Als hem Richaert comen sach, riep hi met luyder stemmen, tot him segghende: “Hoe, wildi Galien hulpene?”

     “Ja ick, bi mijnder trouwen!”, sprack Gheeraert. “Met alle mijnder macht sal ick hem helpen soe langhe als ick leve, want de coninck heft mi bevolen dat ick him beschermen soude. Ende na dien hy mi bevolen es, sal ick hem ghetrouwe bliven totter doot!”

     Doen sloech Gheeraert sijn peert met sporen, sijn lance int arest legghende, ende reden teghen malckandren met sulcken cracht dat Richaert sijn lance brack. Maer Gheeraert stack hem de lance dwers doer sijn lijf datti vanden peerde opter eerden doot viel, van den welcken Gheeraert seer blyde was, onsen lieven Heere danckende vander victorien die Hi hem verleent hadde.

*     *

*

Hoofdstuk [13]

Hoe Galien van den verraders bevochten wort, ende hoe hem coninck Huyghe te hulpen quam.

[13]

Als Richaert verslaghen was, zijn die verborghen verraders, die hem noch nyet en hadden laten sien, op Galien ende op Gheerraert gheslaghen. Galien track zijn sweert dat seer blinckende was, disghelike dede Geeraert ende die ander thien sciltknechten, ende bestonden hen seer vromeliken te verweren, des onder henlieden eenen seer scerpen strijt bestaen wordt. Maer Galien dye sijn sweert in dye hant hadde, bestont grote moert onder henlieden te doen, ende Gheeraert die hem altijt by bleef, want hi hem niet begheven en wilde. Si bevochten dye verraders seer felliken, den eenen den arm af slaende, den andren die beenen, de handen oft dat hoot, so dat si in cortter stont maeckten dat het cruyt root worde van den bloede dat uut hare lichamen liep.

     Seere waren bevochten Galien ende Gheeraert van alle ziden. Den strijt was seer groot ende scerp so dat si in perijkele gheweest souden hebben en hadde ghedaen een knecht, die doer de ghehenghenes Gods liep den coninck Huyghe segghen hoe Thibeert ende Henrick, sijn sonen, gemaect hadden een groote verghaderinghe van volcke, die si verborghen gheleyt hadden in den bosch daer Galien pasceren moeste, om hem af te worpen, segghende: waert datti daer niet seer rasscheliken en sende, seer corts soude Galien die jonghelinck ende Gheeraert verslaghen worden.

     De coninck Huyghe dese nieumare hoorende, was seer droeve ende terstont dede hi wapenen thien of twelef hondert van sijn lieden, hemlieden bevelende dat sy hem volghen souden, ende hy leydese tot den bosch daer den strijt was om ’t gevecht tusscen sijn soenen ende Galien te doen cesceren. Maer eer de coninck mit zijn volck daer comen conde, hadde Galien sulcken scermutsinghe onder henlieden ghedain datter meer dan tachentich in den za[n]de doot lach, ende van Galiens thien sciltknechten maer sesse te live bleven waren, ende die selve waren seere ghewont, soe dat Galien ende Gheeraert alleene striden moesten, die so moede ende ghetravelleert waren dat si hen nalijcx niet meer en conden verweren.

     Doin vant Galien bi ghelucke een lance staende neven een boomken, die welcke hi greep ende den eersten die hi ontmoette, ghaf hy mitter lancen so swaren steeck dat hi hem uten ghereyde opter eerden doot werp ende hernam zijn lance seer lichteliken.

     Binnen dien quam coninck Huyghe mit menighen riddere ende sciltknecht, die seer raschlijck reet om sijn sonen te doen cesceren, de welcke hy met luyder stemmen swaerlijcken bestont te dreyghen. Als Thibert ende Henrick haren vader siende worden, sijn sy terstont in den bosch ghevloden met alle dat ander valsce volck, tot den welcken coninck Huyghe riep, seggende: “Ick ben u vader, maer bi mijnder croonen, mach ick u cryghen, ick sal u doen hanghen!”

     “Bi uwen oerlove, ghi en selt niet, heere coninck,” sprack Galien, “want dat soude u namaels leet wesen, mer castijtse andersins, biddick u, mijn lieve grootvader. Ende ick bid u, als si weder te hove comen, dat ghi niet en ghedoocht dat si mijn moeder, uwe dochter, eenighe vileynie bewisen oft aindoen.”

     D’welck hem de coninck Hughe also gheloefde.

Ende met dien dat si voerbi eenen grooten doren rijden souden, sach de coninck sinen broeder Richaert opter eerden verslaghen ligghen, dien hi aen zijn wapen kinde, ende vraechde: “Wie heeft minen broedere verslaghen?”

     “Waerachtelicken, ick en sal nyet lyeghen,” sprack Gheeraert. “U broeder heeft mi bespronghen, ende ick heb mi verweert soe dat ick die lance doer sijn lijf ghesteken hebbe, want hi es de ghene gheweest die mit u twee soenen die verraderie ghesticht heeft.”

     “Certeynlijck, ick en ken hem niet voer mijn broeder,” sprack dye coninck, na dien hi met verraderien heeft willen omgaen, want ick noyt verrader en hadde in mijn gheslechte!”

     Die coninck Huyghe ghaf Galien vier ander schiltknechten ende sijn peert Blanchaert, dat alderbeste dat men int rijcke van Constantinobelen vinden mochte, ende beval hem te Gode.

Doen reysden Galien, Geeraert ende sijn thien sciltknechten menige dachreyse sonder eenighe becommeringhe te vinden. Maer als si quamen omtrent Jenes, daer men een riviere pasceren moeste, int uutgaen van een bosch waren twe en dertich straetroovers die elckerliken beroofden die daer pasceerde. Die capiteyn van den roovers was gheheeten Brysebare, die alder stercste dief ende dye alder meeste moerdenare die noyt regneerde. Hi hadde doen sterven meer dan vierhondert menscen binnen der tijt datti in den bosch gheregneert hadde, ende hi was also seere ontsien dat niemant meer aldair en dorste pasceren.

     Soe ghevielt dat dees Brysebare was in een dorp daer Galien was gelogeert om dair eenen nacht te slapen. Brisebare oversach seer wel Galiens staet. Hy vraechde secreteliken van zijn wesen ende vernam datti hadde vier sommiers mit gout ende silvere gheladen. Doen en sliep Brisebare niet dien nacht maer ghinck tot sijn ghesellen, den welcken hi vertelde hoe dat daer op weghe was een jonghelinck dye ghereden quam op een ’t scoonste peert dat si noyt saghen, ende heeft met hem vier soemmiers gheladen met gout ende silver, ende dat si eeuwelijck rijck sijn souden, wilden si. Doen antwoerden de roovers dat sy doen souden al ’t ghene datti wilde, onderlinghe sluytende dat si Galien ende alle die met hem quamen dootslain souden ende behouden alle ’t ghene dat si met brachten.

*     *

*

Hoofdstuk [14]

Hoe Galien den mordenair Brisebare versloech ende alle d’andre moirdenaers, uutghenomen vive.

[14]

De historie seyt dat dese Brisebare was die stoutste, stercste man van dat hertochdom van Jenes, ende, men seyde, binnen twee jaren die hi in den bosch hadde gheregneert, hadde hy so ghedoot ende berooft vier hondert menschen oft meer. Als nu Galien quam ter rechter plaetsen daer hem dese moerdenairs in den bosch wachten, spronghen sy alle t’samen uut, ende Brisebair gheboot sijn ghesellen dat si de sommiers nemen souden ende bestont tot Galien te roepene dat hi van den peerde torde, ende hy soude hem sijn leven salveren ende laten hem gaen. Oft en wilde hi niet, soe moeste hy sterven!

     Als Galien hem vertont, track hy sijn sweert uuter sceyden, tot hem segghende dat si eerst rekenen moesten. Brisebare es bi Galien ghespronghen, meenende sinen voet uut den steghelreep te trecken om hem uut den zadel te worpen. Maer Galien die sijn goet sweert Floberghe ghetrocken hadde, ghaf hem eenen soe swaren slach op de stalen huyve dat hi hem ’t hooft tot der kinnen cloofde. Doen track die vrome Gheeraert ende die thien sciltknechten elck zijn sweert sonder eenighe vrese, want sy wel ghewapent waren, ende bestonden te slane op die dieven in selcker manieren dat si den eenen d’been af sloeghen, den anderen den arm, den andren cloofden sy ’t hooft, so datter niet een en was, hy en wort ontleet ende doot gheslaghen, uutghenomen vyve dye wech liepen. So vromeliken weerden hem Galien, Gheeraert ende die thien schiltknechten, ende van die vive die wech liepen, waren seer ghewont de twee die meesters waren van den roovers ende dye stercste.

     Als Gheeraert de vive wech sach loopen, ryep hi soe luyde dat sij’t hooren mochten, tot hen segghende: “Loopt tot anderen plaitsen pilleren, want aen Oliviers sone hebdi weinich ghewonnen. Comt weder om, haelt uwen meester!”

*     *

*

Hoofdstuk [15]

Hoe Galien opt casteel van Jenes coemen es, ende hoe feestelijcken hi van Oliviers moeder ontfanghen wort.

[15]

Als Galien ende zijn ghesellen ter doot bracht hadden den meesten deel der rovers die hem hadden willen nemen sijn sommiers ende sijn peerden, heeft hi sinen wech ghenomen na Jenes, so langhe reysende dat hy ende sijn volck dair comen sijn. Int innecomen vander stadt vonden si van avonturen een van des hertoghen eelmans, den welcken Galyen aensprack ende vraechde hem hoe die hertoghe was ghenoemt, wat volck hi by hem hadde ende oft hi inder stadt was.

     Die eelman antwoerde dat hi op sijn casteel was ende dat men hem noemde Reynier. “Ende ick gheloove dat ghi sijt van sijn gheslechte,” sprack de eelman, “want ghi sijn kindren seer ghelijck sijt.”

     “Ghy kint hem betre dan ick ...”

     “Rijt stoutelijc opt casteel! Mijn heere es een weynich qualijck ghedisponeert, maer des en sal men u niet te qualijker tracteren. Mijn vrouwe de hertoghinne sal u eerlijcken ontfanghen.”

     Doen reet Galien, Gheeraert ende alle sijn gheselschap tot den casteele.

Als dye van den casteele hem inder poerten comen saghen, zijn si hem te ghemoete comen. Ende dye hertoghinne es tot Galien comen, hem cussende, de welcke hem neychde voer haer, tot hair segghende: “De Coninck der glorien die ons allen mit Sijn dierbaer bloet verlost heeft, bescerme den hertoghe Reynier ende die hertoghinne van alle teghenspoet.”

     “Ende u oock, schoon jonghelinck,” antwoerde dye hertoghinne. “Wanen zidi, dat ghi den hertoge Reynier kint?”

     “Bi mijnder trouwen, vrouwe, ick ben van Constantinoble,” sprack Galien. “Ic bidde dat u belyeve ons desen dach te herberghen. ’t Es langhen tijt dat ick ende mijn volck niet ghecesceert en hebben van riden, noch uut onse cleederen gheweest.”

     “Jonghelinck,” antwoerde dye vrouwe, “dat sal u seer gherne gheschien.”

     De vrouwe gheboot terstont de peerden inden stal te leyden ende henlieden lersen uut te trecken. Daerna leyde sise op dye sale, daer d’avontmael ghereet was.

Die vrouwe dede Galyen ende Gheeraert neven haer ter tafelen sytten ende een seer scoon dochter die si hadde, gheheten Bellaude, teghen over Galien, die welcke den jonghelinck seer nersteliken aensach den heelen maeltijt duerende. Ende als si hem wel ghemerct hadde, sprac si tot haer moeder so heymelijcken dat nyemant en hoorde, segghende: “Moedere, ick bid u, aensiet desen schoonen jonghelinck! Hebdi oyt ghesien jonghelinck die beter ghelijcte minen broeder Olivier?”

     “Waerachtelijcken, ghi segt waer,” sprack de hertoghinne, “tes een seer scoon jonghelinck. Waer hi van Olyviers oude, ick soude meynen dat hij ’t ware. Na den eten sal icken uwen vader thoonen.”

Als si geten hadden, ghinck de vrouwe in dye camere dair haer heere die hertoghe Reynier zieck was, ende vertelde hem datter een jonghelinck coemen was, de scoonste die si noyt sach, die welcke in allen dinghen haren soene Olivier ghelijcte dan dat hi jongher es. Ende conde hi op ghestaen om hem te commen sien, hi soude daer bi verlichten.

     Als dye goede hertoghe Reynier spreken hoorde van synen sone Olivier es sijn herte vervruecht, segghende dat hi nemmermeer op bedde rusten en sal voer hy de figure des jonghelincx ghesien hadde, ter lyefden van synen sone Olivier.

*     *

*

Hoofdstuk [16]

Hoe hertoghe Reynier Galien vraichde wie hy was, ende hoe hem Galien seyde dat hi Oliviers sone was.

[16]

De hertoghe es uut sijn camere comen ter plaetsen daer Galien was, dien hi groette, ende Galien him oock met grooter reverencien. Daer na heft de hertoghe met hem gecout ende vraechde hem van wat lant hy ware. Galien antwoerde: “Heere, ick ben van den huyse des conincx van Constantinoblen. Ic coeme in desen lande om te hooren nieumare van coninck Kaerle ende vanden Twelef Ghenooten, die seere vermaerde.”

     Doen sprack de hertoghe tot hem: “De groote coninck Kaerle es in Spaengnien, hy ende sijn baroenen Roelant, Olivier, bisscop Turpijn, dye hertoghe Naymes, Bertrant, Berangier, Gouwelon, Ogyer van Dennemercken. Sy hebben ghewonnen Carien, Pampeloenen ende Borges, dair man, wijf, kint noch beeste bynnen bleven en es, ’t en es al wech gheloopen. Ende en ware dye seere ontsiene, stercke coninck Marchille, die henlieden geloeft heeft strijt te leveren, si waren langhen tijt wederomme comen. Daerom bidden wi onsen lieven Heere dachlijken dat Hi victorie verleenen wille den grooten coninck Kaerle ende den baroenen dye met hem sijn, want men sou in al de werlt gheen hoochmoedigher Sarazijn noch gheen stercker vynden connen dan die coninck Marchille. Des wi sorghen datter ons sone Olivier blyven sal.”

     Galien hoorende Olyvier vermanen, wort onghedaen van verwen, sijn hooft neerwairts slaende ende terstont seer bitterlijcken screyende. Ende dis hertoghen dochtere Bellaude bestont heymelijck te segghen tot haren vader dat hi mercken soude hoe den jonghelinck die tranen uuten ooghen overvloedeliken liepen, ende dat si niet en gheloofde, hy en hadde hem in eenich verre vrimde lant ghewonnen, want hy haren broeder Olyvier seere gelijck was.

     “Dochtere, swijcht,” sprack die hertoghe, “ick en hebbe in vijf en twintich jaren met vrouwe geselscap ghehadt dan met u moedere!”

     “Vader, waert u soene, ick soude hem te meer beminnen,” sprack de dochter. “Ick bidde u, vraecht hem wie sijn moeder was ende hoe men haer noemde, want en eest u sone niet, soe meen ick dat hi mijn neve es, ende dat hem Olivier in eenich lant ghewonnen heeft, want Olivier ende hi ghelijken malckanderen. Ende so d’een es, sodanich es d’andere van fautsoene ende van wesen.”

Die scoone maghet Bellaude so vele haren heer vadere ghebeden heeft dat hi den jonghelinck Galien vraechde, segghende: “Schoon jonghelinck, wilt mi berechten in wat lant ghi gheboren sijt ende wiens sone ghy sijt.”

     “Bij mijnder trouwen, ’t en sal u niet versweghen bliven,” sprack Galien. “Ic ben van Constantinoblen, daer ic langhe tijt ghewoent hebbe, ende bin de sone van coninck Huyghens dochter, die mi mit hair eyghen borsten heeft ghezoghen ende opghevoedt. Ick reyse in Spaengnen soecken de Twelef Genooten van Vranckerijcke die dair zijn, want ick hope dat si mi wel kinnen sullen als si mi sien selen.”

     Als hem de maghet Bellaude alsoe spreken hoorde, sprack si wederom totten hertoge, haren vader, segghende: “Vraicht hem den naem van de ghene dye hem ghedraghen heeft.”

     Ende die vader vraechde hem anderwerf, segghende: “Uutvercoren jonghelinck, wanen sidi?”

     “Here, dat heb ick u terstont gheseyt,” sprack Galien. “Ick ben van Constantinobelen, die sone van coninck Huyghens dochter. Ick reysde laestent van daer om te comen soecken de .xij. ghenooten, want sy mijn vrienden sijn. Ghi hebt mi in u palleys gheherbercht, van den welcken ick u duysentvout dancke. Maer en weest niet rouwich van ’t ghene dat ghi mi ghedain hebt, want u dat wel betaemt. Ende die sake waerom sal ic u segghen. Ick ben de sone van uwen sone Olyvier, maer ick en hebbe hem noyt ghesien.”

     D’welck Bellaude, des hertoghen dochter, hoorende, sprack: “Dat peysde ick wel. Ghi sijt mijn neve ende ick u moeye.”

     Doen liep si hem omhelsen sonder eenich toeven, ende haer moeder quam hem oock cussen, ende si bestonden alle t’samen te screyen ende te beclaghen Olyvier, haren sone.

Reynier, de edel hertoghe, ende sijn vrouwe en conden niet verzaden den jonghelinck Galien te omhelsen, tot hem segghende: “Edel jonghelinck, ’t es reden dat wy u beminnen, na dien ghi de sone sijt van onsen soene Olivier.”

     Doen seyde hem de hertoghe dat hi bi hem bliven soude verwachten dat sijn vader weder comen soude uut Spaingnen, “ende ick sal u gheven,” sprack die hertoghe, “honden, haeswinden, valcken ende voghelen om jaghen ende vlieghen.”

     “Aylaes, here,” sprack Galien, “te veel ghemacx begheerdy mynen lichaem te doene, ende mijn vader Olivier bevecht de heydensche honden dachlijcx in veel dangieren mitter lancen ende met den sweerde. Ick sweer u mijn trouwe dat ick so langhe riden sal sonder cesceren tot dat ick hem vonden hebbe.”

     “Na dien ghi bi my niet bliven en wilt,” sprack de hertoge, “sal ic u gheven hernasch seer goet na dat ghi riden wilt vechten teghen de Sarazenen. Ghi sult hebben minen halsberch. Oock sal ick u gheven minen helme, in den welcken enen carbonckel staet, meere weert sijnde dan eenych casteel dat ick hebbe. ’t En mach geenen nacht so doncker wesen, hi en licht met claerheyt drie mans te peerde.”

     Galien dancte den hertoghe seere, tot hem segghende dat hem dien wel nootelijck sijn soude om synen vader te soecken in Spaengnen alle de grote gevechten dore.

     Daerna sprack die hertoghe tot hem, segghende: “Noch sal ick u gheven een sweert van stale fijn, dat beste dat noyt ghemaict was, ende mijn peert Marchepin, dat raschlyker loopt dan eenych ander peert. Maer ’t heeft een quaet poent ain hem, want gheen minsche ter werrelt en mach hem op legghen den zadel dan mit groote behindicheyt, noch nyemant en mach den voet in den steghelreep setten om dat te bescriden.”

     “Ick bid u, laet mi dat sien,” sprack Galien, “ende en can ick dat niet bescriden, so en salt mi niet dienen.”

*     *

*

Hoofdstuk [17]

Hoe de hertoge van Jenes sijn peert Marchepin gaf den jongelinc Galien.

[17]

Reynier, de hertoge van Jenes, blide sijnde met Galien, sijns soens sone, coutende, heeft synen stalknecht gheroepen die sijn peert verwaerde, hem segghende dat hi sijn peert bringhen soude op den kant van eenen groenen driesch, dye neven zijn palleys stont, daer veel heeren ende baroenen versaemden om te siene hoe Galien dat peert bescriden soude. De stalknecht ontbant dat peert dat met drie stercke ketenen ghebonden stont, d’welck so vreeslijck, so wylt was dat gheen man omtrent hem comen en dorste.

     Als Galien ’t peert sach, heft hij ’t bi den thoom ghenomen, seer lichtelijck springhende in den zadel, die seer rijckelijck met gout beslaghen was. Hi sloich ’t peert met sporen, dat so vele ende so wel beridende dat de ghene die daer teghenwoerdich waren seyden dat sy noyt en saghen peert so wel berijden, segghende dat Galien sinen vader Olivier seer wel ghelijcte. Seere presen ende eerden hem dien saghen, segghende dat hy seer vrom ende stout wesen soude, mocht hi langhe leven, want hi seere stout was van begrijppe.

     Als Galien ’t peert wel bereden hadde, ghaf hi dat den palfernyer te leyden om te vercoelen. Daerna sijn si te hove gheghaen, ende Galien sprac tot den hertoge, segghende: “Here, nu heb ick d’beste peert dat over dese zide der zee is, so ick meene. Mi en ghebreect niet dan hernas: eenen goeden hellem, eenen goeden dobblen halsberch, een goede stercke lance, ende u goede sweert en begher ick niet te veranderen, maer ick ghelove God dat ick dat nimmermeere aen mi ghorden en sal tot dat die e[del] coninck Kaerle my ridder gheslaghen heeft.”

     Die goede hertoge dat horende, was seer droeve, want hi hem meende riddre te slane, midts den welcken hi tot hem sprack, segghende: “Mijn lieve soene, en begheerdi van mi gheen riddre gheslaghen te worden? Ick heb binnen mijn leven meer dan dryehondert ridders ghemaect, die noyt den coninck Kaerle en versochten om riddere te worden.”

     “Heere, dat gheloof ick wel,” sprack Galien, “maer nyemant en sal mi dat ghorden dan conynck Kaerle!”

     “Lieve sone, doet soe u belieft,” sprack de goede hertoge.

In deser manieren es Galien opt casteel van Jenes vier gheheele daghen bleven, ende opten vijfsten dach heft hi oerloef willen nemen aen den hertoghe, aen die hertoghinne ende ain de schoone Bellaude, hair dochter, die hem eenen gouden rinck ghaf die voertijts aen d’lichaem van sint Steven had ghestreken gheweest, die veel virtuten hadde. Ende dye maghet seyde hem dat de mensche dien aen sinen vingere droeghe, die en soude nemmermeere verdolen noch in gheenen strijt verwonnen worden, noch zijn peert daer hi op sidt en sal onder hem niet doot bliven.

     Galien ontfinck den rinck ende stacken aen sinen vingher. Daerna ghaf sy hem een ziden vaenken dat seere costelijck was, om Roelant, haeren vrient, te gheven, “ende segt hem,” sprack de maghet, “dat hi niet ghehouden en heft de ghelofte die hy ghedaen heeft, want hi mi gheloefde te trouwen int inde van den somere. Ende gruet mi Olivier, minen broedere.”

     “Dat willick gherne doin,” sprack Galien, “ende alle ’t ghene dat ick vermach.”

*     *

*

Hoofdstuk [18]

Hoe Galien oerloef ghenomen heft aen den hertoghe van Jenes, aen dye hertoghinne ende aen haer dochter.

[18]

Galien dede hem wapenen met de wapenen dye hem hertoge Reynier ghegheven had, mit hem nemende ’t sweert dat hi hem ghegheven hadde, ende es gheseten op Marchepijn, des hertoghen peert, dat alderbeste ende stercste dat men in een lantschap soude moghen vinden. Dairna heeft Galien oerloef ghenoemen ende es met Gheeraert ende met sijn knechten gereyst den rechten wech na Spaengnen. Maer eer si yet langhe ghereden hadden, soe hebben si ontmoet op den kant van eenen beemde acht roovers, al gewapent ende seer wel te peerde, die alle ’t volck beroofden datter quam, soe datter niemant pasceren en dorste dan mit groot gheselscap.

     Si saghen Galien coemen van verre met sijn gheselscap, des de meester vanden roovers tot den andren roovers sprack, seggende: “Siedi wel ghene volck comen? Ick moet dat scoon peert hebben dat dye eene bescreden heeft!”

     “Ende ick sal hebben sinen helme!”, sprack d’ander.

     “Ende ick een vanden sommiers,” sprack die derde.

     Ende voerts seyde elck vanden anderen sijn begheerte.

Si bleven alle stille staende, recht int midden inden wech. Ende alse Galien sach, riep hi tot henlieden, segghende: “Ghi heren, ick bydde u, ruymt den wech ende laet ons pasceren, want ick ben een bode van den grooten coninck Kaerle.”

“Dair en derfdi nyet af vermanen,” sprack dye meester vanden roovers, “ick sal hebben u peert ende hernasch, oft ic sal u vanden live berooven ende alle ’t ghene dat ghi met u brinct!”

     “Daer suldi aen lieghen, snoo kattijf,” sprack Galien. “Gaet uuten weghe ende maict ons plaetse!”

     Ende als de dieven dat hoorden, waren si soe thoernich dat sy nyet een woert spreken en konden, maer reden alle t’samen met een ghedruysch teghen Galien. Ende Galien leyde sijn lance int arest ende sloech Marchepijn met sporen, so felliken teghen den meester ridende dat hi hem de lance dwers doer sijn lijf stack, dat hi vanden peerde op der eerden doot viel. Daerna track hy Floberghe, sijn goede sweert, swerende dat hise alle vanden live berooven soude.

     Doen quam een vanden anderen mit sijn bloot sweert in die hant ende sloech op Galyen eenen swaren slach. Mair Galien verhief seer raschlijcken sijn sweert, so fellijken op sijn scouder slaende datti hem totten riem cloofde. Ende daerna versloech hi alle d’andere.

*     *

*

Hoofdstuk [19]

Hoe Galien bi coninck Kaerle quam.

[19]

De vrome campioen Galien hevet soe vele dachreysen ghereden op zijn peert Marchepijn, dat over wech liep ghelijck een hert, dat hi coemen es int heyr van coninck Kaerle den Grooten, die buyten voer sijn tente stont. Als hem coninck Kaerle comen sach, groette hi hem, ende Galien groette den coninck wederomme, hem die behoorlicke reverencie ende eere doende. Daerna sprack coninck Kaerle tot hem, segghende: “Jonghelinck, wanen zidi ende wanen comdi?”

     “Here,” sprack Galien, “ick bin van Constantinobelen, die edel stede, ende ick com van Jenes, daer de hertoghe Reynier mi ghegheven heeft dit peert, sijn hernasch, sinen helme, sinen halberch. Ende dit sweert heeft hi mi ghegheven, d’welck hi mi ghorden wilde ende mi ridder maken, maer ick en wilde dat niet ghehengen ende ben tot uwe keyserlijcke majesteyt coemen om dat ghi mi dat gorden sout, ende dat ghi my met uwer hant ridder maecken sout.”

     Doen sprack coninck Kaerle dat hy des te vreden was, ende ghaf hem terstont vyer de beste casteelen van alle sijn rijck. Ende Galien dancte den coninck grootelijken. Doen dede conynck Kaerle terstont comen een bisscop, dien hy gheboot lichtelijcken messe te singhene.

Ende die messe ghesonghen sijnde, dede coninck Kaerle Galien sweren de ghelofte der ridderscap. Daerna ghorde hi hem zijn sweert. Hi scoeyde hem de ghulden spore an den rechten voet ende sloechen met sijn sweert inden hals, segghende: “God gheve u gratie, jonghelinck, te wesen een vrom campioen, ende dat ghy boven alle menschen die meeste verwinner zijn moet!”

     “Heere,” sprack Galien, “duysentvout danck! Maer ic bidde u dat ghi mi nu wijst Roelant, Olyvier ende alle de Twelef Ghenooten, in wien soe veel vromicheden es.”

     “Waerachteliken,” sprack coninck Kaerle, “sy sijn in de avantguarde, een weynich aen dees zide van Saragoscen. Ick ben ghistren van henlieden ghereyst. Mer ghi sultse sien eer twee daghen liden selen.”

     “Aylais,” sprack Galien, “dat ick niet en ben neven Olivier ende Roelant. Bi mijnder trouwen, ick soude hen met mijn cleyn vermoghen so grooten vromicheyt thoonen dat si mi hair leven lanck beminnen souden.”

     Gouwelon de verrader die bi coninck Kaerle stont, dese woerden hoorende, sprack tot Galien, segghende: “Swighet in alder duyvel name! Noyt mijn leefdaghe en beminde ick Lombaert. Sy en doen altijt niet dan beroemelicke hooghe woerden spreken. Wech! Wech, besceten erswisch! Ghi en sout noch niet dorren aensien eene ghestoorde katte.”

     “Daer lichdi an, valsch verrader!”, sprack Galien, ende sloech Gouwelon voer sinen mont so swaren slach dat hem d’bloet uuten monde spranck ende dat hem twee tanden uten hoofde vielen. Daerna track hy sijn sweert uuter sceyden ende soude hem ’t hooft gheclooft hebben ende doot gheslaghen. Maer daer quamen meer dan tweehondert van sijn maghen dyen bescermden, ende souden Galien doot hebben gheslaghen en hadde coninck Kaerle dat nyet belet, die bi sijnder croonen swour dat hi den ghenen soude doen hanghen dye hem mesdede.

Nu sullen wy een weynich swighen van coninck Kaerle ende van Galien, ende scriven van die verraderie die Goulon dreef opten Roncevale.

*     *

*

Hoofdstuk [20]

Hoe Gouwelon ghesonden was als abbassade in die stadt van Sarragossen totten soudaen Marchille, daer hi valschelijck vercochte Roelant, Olivier ende d’ander ghenooten die op den Ronchevale bi hem waren.

[20]

Eenen dach te voren eer Galien int heyr van conynck Kaerlen quam, was ghesloten bi consente van Roelant dat Gouweloen reysen soude als ambassade tot den coninck Marchille in dye stadt van Sarragosse, brieven draghen die hem die grote coninck Kaerle sende. Van den welcken Gouwelon so seer ghestoort was datti nalijcx van spijtte gheborsten hadde teghen Roelant, dye de sake was dat hy daer reysde, des hi by den ghecruysten God in sijn herte swour dat hi dat wreken soude eer langhe daghen.

     De verrader Gouwelon aldus verstoort sijnde, is soe langhe ghereyst dat hi in die stadt van Saragossen quam, dair hi in dat conincklike palleys ghegaen es bi den coninck Marchille, totten welcken hi sprack, segghende: “Heer coninck, aenhoort dat ick u segghen sal. Die alderkerstelicste coninck Kaerle de Grote ontbiet u dat ghi loochnen sout uwen god Mahon om te ghelooven in Jhesu Cristo, u stellende in sijnder ghenaden ende gheven hem de stat van Sarragossen met alle den lande daer omtrent ligghende. Maer verstaet eerst het ghene dat ick u segghen wille, want wildi by minen rade wercken, ick sal u eer vier mainden Frans coninck maken sonder dairom nochtan uwe wit te laten, ende ghi sult den grooten coninc Kaerle ende alle sijn volck bederven. Ende ick ghelove u dat ick ghelooven sal in uwen god, wildi mijn bevel volbringhen.”

     Als die soudaen Marchille dese woerden hoorde, heft hi hem omhelst, hem grootelijck feesterende, tot hem segghende: “Nu segt mi, goede vrient, was ick doen sal?”

     Ende Gouwelon antwoerde, segghende: “Heer coninck, ’t en baet nyet gheheelt, ick hate Roelant, coninck Karels neve, alsoe seere dat ick niet en roecke wat ick doe om hem te verderven. Maer al soude ick verlaten mijn wijf, mijn kindren, al mijn lant, alle mijn maghen, alle mijn vrienden, de wet Jhesu Cristi verloochenen om in die uwe te gheloovene, ende al soude ick mijn leven lanck over dese zide der zee wonen, so willick Roelant doen sterven. Ende wildy my ghehulpich wesen, mit hem sellen sterven meer dan twintich duysent mans van d’alder vromste ende stoutste van al Vranckerijcke, die bi hem sijn.”

     Die coninck Marchille, Gouwelons begheerte horende, was uuter maten blide, want hi en haette gheenen minsche ter werlt so seere als Roelant om deswille datti hem eenen aerm af gheslaghen hadde voer die stadt van Engerrie. Daerom sprack hi tot Goulon, segghende: “Edel riddre, segt mi hoe soude ick Roelant crighen moghen, dien ghi niet en bemint?”

     “Heer, dat sal ick u segghen,” sprack Guweloen. “Die groote keysere Kaerle bemint mi seere ende betrout mi volcomeliken, dus sal hi alle ’t ghene gelooven dat ick hem segghen sal. Dairom, als ick wederom tot him come, sal ick hem segghen dat ghi u ganslijck in sinen handen stellen wilt, dat ghi hem de stadt van Saragossen over gheven sult, dat ghi inden almoghenden God ghelooven sult, dat ghi hem gheven selt hondert scoon hackeneyen, hondert peerlen van Orienten, hondert haeswinden, hondert brecken, hondert valcken, hondert scoon peerden, costelijck ghezadelt, ende twee hondert duysent merck fijn gout om sijn armee te betalen ende te desroyeren. Ende als coninck Kaerle mi dit hoort segghen, sal hy blide zijn. Dan sallick hem daerna segghen dat hi sijn heyr opbreken doe, ende dat hi vertrecke, Roelant ende Olyvier daer latende, om de selve ghiften te ontfanghen. Ende als hi over de brugghe is ghepasceert met alle sijn heyr, suldy terstont alle u volck doen wapenen ende sultse doen slain op Roelant ende op sijn ghesellen omtrent der middernacht, want hi en sal gheen succours crighen connen van den conynck. Ende ick sal neven den coninck sijn om hem te abuzeren ende altijt te keeren datti geen succours en sende, ende dan suldi Roelant moghen ter doot brenghen, dien ick so seere haette.”

     “Bi minen god Mahon,” sprack de coninck Marchille, “desen ainghaende en sal ick u niet faelleren, want mijn broeder Belligant sal mi morghen te hulpen coemen met hondert duysent Sarazenen. Dan salic mijn volck mit dat sine versamen, ende wi selen Roelant ghaen bevechten omtrent der middernacht soe secreteliken dat si ons niet vernemen en selen voer wi op hen slain.”

     “Waerachteliken, ghi spreect seer wijslijken,” sprack Goulon, “maer ghy moet u battaellen wel oerdoneren als ghy Roelant bevechten wylt, want met hem sijn twintich dusent strijtbarighe mans, de aldervroemste van heel Vranckerijck, ende ses genooten van Vranckerijck, die seer vrom sijn van moede, te weten: Olivier, de bisschop Turpijn, dye hertoghe Naymes, Berangier, die mijn namaech es, Estoul, die soene van Odon, Yvon, Yvoire, Godebeuf, Richart ende Vincent. Alle dese dye ic ghenoemt hebbe, sullen vore in die battaelle sijn. ’t Es de heel bloeme van Vranckerijck, de beste ridders ende die meeste ontsien van alle Kerstenrijcke.”

     Als Marchille Gouwelons woerden wel verstaen hadde, loech hem ’t herte in den buyck van blyscapen, ende swour Mahon dat hi Roelant ontlyven soude ende alle de Kerstenen die met hem sijn swaerlijcken persequeren. Doen nam Gouwelon oerloef aenden coninck Marchille ende keerde lichteliken in coninck Karels heyr met veel ghyften die hem waren ghegheven.

Als Gouweloen int heyr comen was, meenende sijn knien te buyghen om den coninck die behoorlijcke reverencie te doene, viel hy onversienlijcken plat neder ter eerden, midts den welcken alle de heren grootelijck inder herten murmuereerden. Als de verrader wederom op gestaen was vander eerden vertelde hy den coninck hoe de coninck Marchille in Jesu Cristo gheloofde, dat hy hem senden soude grooten scat van gout ende selver, dat hi hem over gheven soude alle die sloten ende steden des lants, ende dat hi eer sint Jansmesse naestcomende te Parijs coemen soude met twyntich duysent mans ’t heylich doopsele ontfaen ende om hem te dienen.

     Als conynck Kaerle dat hoorde, omhelde hi den verradere minlijcken van blyschapen, meenende dat al ’t ghene dat hy seyde waerachtych gheweest hadde, ende dye baroenen bestonden grote bliscap te driven in des conincs tente.

     Daerna sprack de verrader totten coninc: “Edel coninck, hoort na mi. Doet op nemen u bagagien, tinten, paviloenen. Rijdt desen avont, eer die sonne onder gaet, logeren drie milen van hier. Laet Roelant ende Olivier met thien duysent strijtbaryghe mans tot een achterhoede hier bliven, die verwachten sullen den rijcdom ende scat dye de coninck Marchille senden sal. Dan selen si ons morghen volghen oft als si willen.”

     De coninck gheloofde Gouwelon. Hi gheboot terstont dat hem elckerlijck soude bereyden, want hi vertrecken wilde, ende sende eenen bode aen sinen neve Roelant ende aen d’ander baroenen dat sy verwachten souden den rijcdom dye de coninck Marchille senden soude, ende hi soude altijt vore reyzen. Roelant, die op gheen verraderie en dachte, ontboot sinen oom coninck Kaerle dat hy sijn bevel volbrenghen soude.

     Aldus es coninck Kaerle van dair gereyst ende heeft Roelanden ghelaten thien duysent strijtbareghe mans, die welcke hi na die tijt noyt en sach dan alle t’samen doot opten velde, d’welck jammerlijck te beclaghen was.

*     *

*

Hoofdstuk [21]

Hoe de coninck Marchille met hondert ende vijftich duysent Sarazenen den vromen Roelant quam bevechten omtrent der middernacht.

[21]

Nu reyst de edel coninck Kaerle ende alle sijn heyr so lange dat si de brugghe pasceerden, verselscapt met menighen edelen baroen. Ende Galien was wonderlike ghestoort omdat hi met dat heyr wederom comen was, ende hadde gheerne na den Ronchevale ghereyst. Maer coninck Kaerle belette hem dat, tot hem segghende: “Edel jonghelinck, morghen selen Roelant, Olivier ende d’ander baroenen hier wesen. En reyst van mi niet op dat Gouwelon u niet en vervolghe, want hi u niet en bemint.”

     Aldus bleef Galien by den coninck, want ’t en beliefde God niet dat hy voerder reysde, want hadde hy bi sinen vader gheweest, hy ware oock metten anderen doot bleven. In deser manieren reysde die coninck Kaerle, d’welck hem namaels beroude, mair ’t was te spade, ende logeerde drie milen van Roelant om dyen nacht te rusten. Van de welcke ick nu swigen wille ende keeren tot Roelant ende ten anderen baroenen, dye verwachten den schat die Marchille senden soude also de selve kersten baroenen meenden, die alle sonder tente oft paviloen bleven waren, want si alle wilen meenden vertrecken ende Kaerlen te volgen.

Als doen de sonne te Gode was, sende die coninck Marchille eenen bespier om te vernemene oft coninck Kaerle wech ghereyst was oft niet. De welck als hi in der Kerstenen heyr vernomen hadde dat coninck Kaerle wech was, is wederomme tot Marchille comen, dien hi dat vertelde. Terstont heeft de selve coninck Marchille alle zijn volck doen wapenen, ende sinen broedre Belligant, die daer dien dach coemen was mit hondert duysent Sarazinen, leyde hi mit hem. Dese Belligant hadde met hem bracht vijfthien coninghen. De eerste was coninck Pinaert, een dalder wreetste Sarazijn dye men vinden mochte. Hi hadde tvleesch so hert dat gheen ijser noch stael hem quetsen en conde. Als si alle ghewapent ende ghereet waren, hebben si bestain te reysen so heymelijcken dat ment niet verre vernemen en conde. Ende als si soe langhe ghereyst hadden dat si by Roelants tente bestonden te comen, so beghosten sy hen oerdonancie te stellen om vechten ende maecten drie battaellen. Die coninck Marchille hadde die avantgarde, in dye welcke waren vijftich duysent strijtbareghe Sarazinen, die al t’samen seere wel ghewapent ende ghemonteert waren. Belligant, de broeder van Marchille, hadde die rierguarde oock met vijftich duysent Sarazijnen. Ende die wrede coninck Pinaert [hadde] oock een heyr van vijftych duysent Sarazinen. Ende als dye heydensche heeren alle hen volck in goeder oerdonancien ghestelt hadden, zijn si hueschelijken voet voer voet voert ghegain tot op een seer breede hoochde, daer si een weynich toefden.

     In deser manieren quamen die heydenen ende die Sarazinen nae ons volck, dye int groene laghen ende slyepen sonder eenich achterdincken, want si niet en wisten dat sy van den valschen verrader Gouweloen soe deerlijcken verraden waren ende den Sarazinen vercocht. Nyemant van den Kerstenen en hadde tente noch pauweloen dan alleen Roelant, in wiens tente menich edele baroen was, te wetene: Olivier, Turpijn, dye goede eertsbisschop, Sampsoen, Berangier, Gouweloens neve, Godebeuf van Vrieslant, Goutier la dure, Yvon, Bernaert van Mondidier met meer andere, de welcke wy hier niet en noemen. Roelant ende alle d’ander baroenen verwonderden dat die Sarazinen niet en brachten tghene dat si gheloeft hadden, ende het docht hem vremde dat si niet en quamen om getrouwicheyt te houden, ghelijck Gouweloen gheseyt hadde.

     Doen quam Giraert, die haistelijcken ghinck in de tinte van Roelant, seer verstorbeert zijnde, ende bestont mit luyder stemmen te roepene, segghende: “Heeren baroenen, ter wapenen! Ter wapenen, ghy ridders! Nu sijn wy alle ghescoffiert, want meer dan hondert duysent heydenen sijn hier by, die ons coemen bevechten. Nu terstont hebbick dye ghesien op een hoochde, daer si oerdonneren haer battaellen om ons te bevechten.”

     Dit was omtrent der tijt dat dye mane bestont te scinen, ende daerom mochten si de Sarazinen een weynich verachtich sien. Roelant spranck uut sijn tente, siende na dye hoochde, ende sach dat de valleye ende het plat lant alree vol Sarazinen was. Doen veranderde hem alle sijn bloet, ende hi sprack: “Ay, Gouwelon, ’t es bi uwer schult. Ghy hebt ons den heidenschen volcke vercocht!”

     Terstont blies hi sinen horen so luyde dat de Franchoysen dye sliepen uutden slaep ontspronghen ende elck ter wapenen liepen. Doen quamen si ter tenten van Roelant, daer si alle t’samen maer twintich d[u]ysent en waren. Ende als Roelant die alle t’samen sach, sprack hi tot henlieden, seggende: “Ghy heeren, ghi baroenen, elckerlick dincke sijn vromicheyt te baren. Weet certeynlijck dat si alle selen salich sijn die desen dach sterven selen! Och Olivier, ick bid u, weest mijn gheselle ende blijft desen dach neven mijn zide.”

     “Ick sweer by mijn kersdom, ick sal u ghetrouwe bliven tot in der doot!”, sprack Olyvier. “Maer by minen rade sal ment ontbieden uwen oom.”

     “Dat dunckt mi oock goet wesen,” antwoerde Roelant.

     Doen wort hen tween oft drien ghevraecht oft sy tot coninck Kaerlen riden wilden om te segghen dat hi wederomme quame. Maer si antwoerden dat si hen beraden souden als si te peerde waren. Also bleef de sake sonder op dye tijt te sprekene meer daer af, want si wilden eerst versoecken oft sy die stercste sijn souden oft niet. Maer de eertsbisscop Turpijn gheboot Roelant daerna sinen horen te blasen om dat conynck Kaerle henlieden soude te helpen coemen.

     “Waerachtelijcken, dat soude sijn grote dwaesheit,” sprack Roelant, “wi en zijn noch niet bevochten! Oock en sijn dye Sarazinen noch hier niet comen. Wat soude conynck Kaerle, mijn oom, segghen oft hi quame ende dat hi gheen vyanden en vonde? Het soude ons ten eewighen daghen verweten worden, ende nimmermeer en souden wi van iemande gheacht worden.”

Met dien dat si aldus onderlinghe sprekende waren, sijn de Sarazinen van alle ziden ain comen gheronnen te peerde. Belligant was vore met een groote dicke lance, daer met hi teghen eenen Franchoys so fellijcken reet dat hy hem van den live beroofde. Doen riep hi: “Saragosse! Saragosse!” ende tract sijn blynckende sweert van stale bruyn. Ende terstont beghosten die Franchoysen ende Sarazinen malckandere bi te coemen seer fellijcken. Doen mocht men syen ter eerden vallen menich man met den peerde, menighe lance breken, menyghen scilt doersteken, menighen helme doirslain, menich courcet ende hals[b]erch doerhouwen, menighen ridder wonden, menighen dooden opter eerden ligghen, ermen afslain, hoofden doerhouwen, handen ende voeten van den lichamen vlyeghen. Maer ’t es Gode bekint hoe Roelant de Sarazinen castiende was, want int eerste aincomen met zijn lance, die seer groot ende dicke was, stack hy dertich Sarazinen uuten ghereyde dat si opter eerden doot vielen. Doen brack sijn lance. Daerna track hi Duerendale, sijn sweert, mitten welcken hy selcken moert dede dat niemant en dorste sijn slaghen verwachten dan die den doot smaken wilde. Olyvier was neven sijn zide, die wonder dreef metten sweerde, die Sarazinen in stucken slaende. Deertsbisscop Turpijn ende Berangier die voer in den poent waren, sloeghen seer dapperlijck, desghelijcke Godebeuf de Vryese ende Bernaert van Mondidier. De sesse voernoemde t’samen scermutsten seer fellijken onder de Sarazinen dat eer een huere in den velde verslaghen bleven meer dan sesthien duysent Sarazinen, so dat de Torcken achterwairt ghevloden waren meer dan men met eenen boghe soude konnen scieten. Noyt man en sach derghelike moert als doen gheschiet! Ende en hadde ghedaen die coninck Marchille, dye daer toe quam met vijftich dusent Sarazinen, Belligant de coninck ende al sijn volck souden doot bleven hebben. Maer op dier tijt waren ons baroenen onghenadelijcken achter waert ghedreven.

     Daerna quam de coninck Pinaert ter ander ziden oock mit vijftich duysent Sarazinen, dye zijn volck soe dapperlijck dede scieten op de Franchoysen dat si naulijck hemel noch eerde sien en conden midts den gheschutte ende daerten, dye menichfuldigher vielen dan haghelsteenen. Ende die Sarazinen deden so vele dat terstont thien duisent Franchoysen verslaghen waren. Roelant ende Olivier waren seer ghewont, ende die Sarazinen persequeerden seere ons kersten baroenen in selcker manieren dat sy niet meer en wisten wair vlieden oft ghaen, want sy aen alle ziden besloten waren. Doen vonden dese sesse: Roelant, Olivier, bisscop Turpijn, Berangier, Samson ende Estou, een rotche daer sy hen inne borghen, ende alle d’ander laghen int groene doot oft so ghewont dat sy noyt wederomme op staen en konden.

Als doen dye Sarazinen de dagheraet saghen, keerden si met hen heyr weder omme in hen tenten ende pauweloenen. Maer de goede coninck Kaerle, die over de brugghe gepasceert was met alle sijn heyr, droomde dien nacht eenen seer vervaerliken wonderlijcken droom. Ende hem dochte in sinen visioene dat hi sinen neve Roelant sach al heel bedect met bloede, ende dat de kercke van Sint Denijs in Vranckerijcke af gheworpen was ter eerden, ende dat hi was in eene seere perijckelose water, ende dat zijn longne ter eender ziden swemmende was ende sijn levre ter ander ziden, so dat hem gheenderhande meesters noch medecijns ghesont maken en consten. Daerna sach hy tpoertael van Onser Liever Vrouwen te Rieme ende alle de pilaren vallen. Hi sach de mane persch, die sonne verandert ende dat men opten Roncheval tot aen den navel int bloet ghinck, ende hem dochte dat hi bisscop Turpijn ende Olyvier sochte, maer hy en condese in gheender manyeren vinden, des hy midts thoernighe ghestoortheyt ontwaecte, noch noyt binnen dier nacht en conde hi de voernoemde dinghen uut sijnder memorien gestellen.

     Des morghens alst dach was, stont hy op ende seer devotelijck dede hi een messe singhen, daer hy offerde eenen cop van goude fijn ter eeren Jhesu Cristi, op dat Hem beliefde van der doot te bescermene sinen neve Roelant ende alle die baroenen ende Kerstenen die bi hem waren. Als de misse ghesongen was, ghinck hi uut sijn pauwelon tot neven eenen marbren paelsteen, op den welcken hi lenen ghinck. Daer is hy dinckende worden op Roelant ende op d’ander baroenen, des hem de tranen uten ooghen spronghen, over zijn wanghen loopende. D’welc de hertoghe Naymes siende, wort mit drucke bevanghen ende riep voer alle de baroenen met luyder stemmen, seggende: “Aylaes, ghi heeren, met rechte soude ons therte in den buyck scoren als wi onsen keyser aldus beweent sien. Och, heer keysere, segt mi wat u mescomt. Esser eenich man die u heeft gestoort, ick saelt wreken!”

     “Hay, Naymes, God wil u in duechden groeyen laten,” sprack keyser Kaerle. “Uwen raet heeft my tanderen tiden vertroost. Ick ben so verstorbeert om eenen droom dye ick te nacht ghedroomt hebbe, soe dat ick my selven nyet wel te vreden ghestellen en can.”

     Doen vertelde hem coninck Kaerle synen droom van beghinsel totten inde. Ende die hertoge Naymes dien horende, wort screyende ende sprack: “Helaes, welcken schade, te verliesen uwen alder ghetrousten neve, dye ghisteren noch levende was. Het ware veel verloren voer u, want nemmermeer en soudi so ontsien worden. Laet ons terstont met alle theyr wederom riden, soe selen wy weten hoe dat met Roelant staet ende met die ander baroenen!”

     Als Gouweloen des hertoghen woerden hoorde, sprack hy, segghende: “Ghy sijt dwaeslijck bedacht, want Roelant is te seer wel verselscapt. Oock en soude dye coninck Marchille hem niet dorren bevechten!”

     Ende in deser manieren wort doer de worden van Gouwilon ghekeert dat coninck Kaerle den vromen Roelant noch den anderen baroenen gheen bystant en sende, sonder op dye tijt daer af meer te vermanen.

     Maer wi selen nu swighen van den grooten coninck Kaerle ende van sijn heyr ende scryven van Roelant ende Olivier die, ghelijck ghi ghehoort hebt, seere verradelijcken ende onversienlijcken bevochten sijn gheweest van den coninck Marchille, van Belligant, sinen broeder, ende van den coninck Pinaert, der Kerstenen vianden.

*     *

*

Hoofdstuk [22]

Hoe Roelant synen horen blies dat hem de aderen sijns lichaems borsten, ende hoe dat gheluyt des horens ghehoort wort in coninck Karels tinte.

[22]

’t Es wairachtich, hadde Roelant mitten eersten sinen horen willen blasen, hi soude onderstant hebben ghehadt van sinen oom, den grooten coninck Kaerle, ende daer en souden op dye tijt niet soe veel Kerstenen verslaghen hebben gheweest van den Sarazinen. Mits den welcken in der dagheraet Olyvier tot Roelant, in der rotsen daer si ghevloden waren, sprack: “Ick badt u te nacht dat ghy uwen horen blasen sout om succours van den coninck Kaerle te hebben als de boden om hem niet riden en wilden. Haddy mi willen ghelooven, wy en souden in dit dootlijcke verdriet nyet sijn. Maer ghi en wildes niet doen ...”

     “Haylaes, dat hebbick diere ghenoech bekocht,” antwoerde Roelant, “want wat batet ghesweghen? Ick heb meer dan twintich dootlijcke wonden, soe achter so vore, ende ick en heb zedert ghisteren nyet ghecesceert van bloeden. Ick en sal nemmermeer leven desen dach totter sonnen onderghanck. Mijn crachten begheven mi, ende mijn ghesichte is alree verduystert.”

     Dit aldus segghende es de goede bisscop Turpijn comen, dye de stemme noch clair ende ghesont hadde, de welcke tot Roelant ende tot den andren sprack, segghende: “Om Godswil, edele ridders, en wilt niet wanhopen in God. Weest verduldich! Ghi sult te lone hebben de hemelsche glorie. Mer edel heeren, het soude seer goet wesen, waert moghelijck, dat wi van coninck Kaerle succours hadden op dat hi, als wy doot sullen sijn, onse lichamen op die ghewijdde plaetse mocht doen begraven.”

     Doen stelde Roelant sinen horen aen den mont, dien hi mit selcken cracht blies dat hem sijn aderen borsten. De berghen ende dalen ghaven wederclanck tot Acar van Poetyers, dats drie groote mylen, daer coninck Kaerle was. Tgeluyt des horens wort ghehoort van coninck Kaerle. De welck als hijt hoorde, wel verstont dat sijnder helpen noot was, dis hi sprack, seggende: “Och, den horen condycht dat mijn neve Roelant in eenigher noot is. Ter wapenen! Ter wapennen, ghi heeren! Ghy baroenen, laet ons Roelant ende Olivier succoureren!”

     “Ay heere,” sprack de verrader Gouwelon, “meendi dat de coninck Marchille soude dorren bevechten uwen neve Roelant, dye in sijn gheselscap heft de bloem van Vranckerijc? Hi en sout certeynlijck niet dorren peysen!”

     Ende doer de sprake van Gouweloen liet coninck Kaerle die edel baronen int verdriet sonder bystant bliven.

*     *

*

Hoofdstuk [23]

Hoe de verrader Gouwelon ander werf keerde dat coninck Kairle sinen neve Rolant gheen onderstant en sende.

[23]

De historie seyt dat Roelant wederom synen horen so gheweldeliken blies dat de berghen hadden moghen scoren, want den noot hem blasen dede. Tgheluyt quam in de tinte van coninck Kaerle, d’welck een hoorde, Carda gheheeten, des dye selve tot den conynck sprack, segghende: “Heer, ick heb den horen uus neven ghehoort.”

     “By mijnder trouwen, so hebbick oock,” sprack coninck Kaerle. “Waerachtelijk[e]n, therte tuycht my dat hi in noode es, want ick dat aen den horen versta.”

     Terstont sprack de verrader Guwelon, seghende: “Heere, Roelant, Olivier ende d’ander baroenen comen al jaghende doer de gheberchten, daer sy eenighe wilde beeste vonden hebben, na welcke si haer honden hebben laten lopen, ende Roelant blaest sinen horen om dye wederom te versamen. En hebt gheen sorghe voer hem, want damyrael van Spaengnen en begheert gheen scade noch achterdeel te doene Roelant den graef, noch den andren baroenen die met hem sijn.”

     Aldus wort doer Guwelon anderwerf belet dat coninck Kaerle den baroenen gheen onderstant en sende. Maer Galien, die anders niet en begheerde dan te reysen sinen vader besoecken, sprack tot Gouwelon voer den keysere soe luyde dat elckerlijck verstaen mochte, segghende: “Heere, geloofdi dien katijf metten grisen baerde? Hi ghelijct betere te wesen een verradere dan een man van eeren! Nemmermeer en ghelooft mi, en heeft hy den Sarazinen niet vercocht de baroenen Roelant, Olivier ende theele heyr. Ick wil terstont opten Ronchevale rijden, so sal ick sien hoe Olivier ende alle tgheselscap vairt.”

     Doen ghaf hem coninck Kaerle oerloef, tot hem segghende: “Rijt in den naem Jhesu Cristi, die u voer alle teghenspoet behoeden wille. Wi selen u terstont navolghen.”

     Als hem Gouwelon verstont, hadde hy nalijken van quaetheden verwoedt. Terstont heeft Galien sijn hernasch doen bringhen, met de welcke hi seer raschlijck ghewapent wort. Ende als hy wel gewapent was, heeft hy den scilt aen synen hals ghehanghen ende es gescreden op Marchepin, sijn peert, dat ghelick den wint over wech liep, d’welck met stalen baergien ghedect was vore ende achter tot op de voeten.

Ende als Galien den Ronchevale bestont te nakene, int incoemen van een bosch onmoette hy Godebeuf van Vrieslant, die maer de helft van sinen schilt aen den hals en hadde hanghende, ende zijn hernasch was doersteken [ende] doerslagen meer dan tot thien steden. Die welcke als hi bi Galien quam, sprack hi, seggende: “Vrient, om de minne Gods, keert haesteliken wederomme ofte ghi sijt doot! De ongheloovige Torcken hebben ons volc verslaghen. Nochtan en ben ick daerom niet ghevloden, mair ick ben bode ende ride den coninck Kaerle quade nieumaren draghen. Believet u, keert met mi wederom!”

     “Dat soude te grooten dwaesheyt sijn,” sprack Galien. “Al sout mi dleven costen, wederom en keer ic niet! Maer segt my, hoe eest mit Roelant [ende] met Olivier? Sijn si doot of levende?”

     “Broeder, de waerheyt en sal u niet verswighen bliven,” sprack Godebeuf de Vriese, “van twyntich duysent sijnder nyet meer te lyve bleven dan sesse, te weten: Roelant, Olivier, Berangier, de eertsbisscop Turpijn, Sampson ende ick, welcke voernoemde in een steenrotse ghevloden sijn sonder eenighe wapene, daer sy hen met souden konnen bescermen dan haer sweerden, want hair hernasch is al doersteken [ende] doerslaghen. Ick ride tot coninck Kaerle, hem tgroote verdriet condigen. Doer de minne Gods, wilt doch weder om keeren, want ghi raschlijcker tot den coninck riden sout dan ick om dese seer deerlijke moertorie te vertellen!”

     “Vrient, ghy spreect te vergeefs,” sprack Galien, “wederomme en keerde ick niet, om alle der werlt goet! Ick wil sien den Ronchevael achter ende vore. Ick sal mijn hernasch tot twyntich steden sien doersteken [ende] doerslaen, ende mijn bloet ten versemen af sien lopen uut mijn lychaem, eer ic wederom keere.”

     “Here, siet ghinder den Roncheval,” sprack Godebeuf de Vriese, “dair ghi meer dan hondert duysent Sarazinen vinden sult, dye u dootslaen sullen ende nemen u goede peert.”

     “Ick en sal nochtans niet wederomme keeren,” sprack Galien, “mair segt coninck Kaerle dat ghy ontmoet hebt den sone van Olivier, dien hi ghister ridder sloech.”

     “Ick salt hem gherne segghen,” sprack Godebeuf, “maer als hi dat weten sal, sal hi seere ghestoort wesen, want hi u nemmermeer levende sien en sal.”

     Na dese woerden hebben si malckanderen te Gode bevolen, ende Godebeuf en heeft van riden niet ghecesceert voer dat hi [quam] ter tinten van den grooten coninck Kaerle, tot den welcken hi terstont riep mit so luyden stimme dat elckerlijck hoorde, segghende: “Och heere, Gouweloen heeft u verraden! Vermaledijt zi de huere datti noyt gheboren was! Roelant ontbiet u dat ghi Gouwelon sout doin vanghen ende wreedelijcken ter doot brenghen. Een edel ridder die ick ontmoet hebbe, dien ghi ghister ridder sloecht, gebiet hem seere tot [u]. ’t Es de eyghen soene van Olyvier.”

     “Certeynlijck, dat dachte ick wel,” sprack coninck Kairle, “want hy hem seer ghelijck es. Ick duchte grootelijcken dat ick hem nemmermeere sien en sal, ende dat hem die Sarazinen verslaen selen eer wi daer comen.”

     “Ic bidde u, ghi heeren, om de pascie Cristi, set mi van den peerde,” sprack Godebeuf, “want ick ben also flau dat ick nalijck sterve.”

     Doen namen hem dye baroenen van den peerde, hem legghende op een schoon bedde. Daerna hebben si den verghulden helm van zijn hooft ghenomen. Terstont vyel hem d’bloet ende die hersenen over sijn aensichte. Doen bestonden hem dye edel baroenen tgheloove te roepen, ende dye duechdelike Godebeuf, die niet meer spreken en konde, hief zijn hant opwaert tot een teeken dat hy accoerdeerde alle tghene dat si ghesproken hadden. Daerna maicte hi mitter hant dat teeken des heylighen cruys ende ghaf sinen geest, wiens siele die heylighe inghelen in die eewighe glorie droeghen.

     Doen dreef coni[n]ck Kaerle ende alle dye tegewoerdeghe baroenen soe grooten misbaer dat elckerliken ontfermen mochte.

Terstont dairna stelde coninck Kaerle sinen yvooren horen ain den mont, dien hi driewerven seer gheweldelijcken blies. D’welck de Franchoysen hoorende, hebben hen terstont ghewapent, haer tinten op ghenomen, de sommiers gheladen ende bestonden haestelijken te reysen den rechten wech na den Ronchevale.

     Maer wi selen nu swighen van coninck Kaerle tot dat pas geeft, ende scriven van Galien, den edelen, vromen campioen.

*     *

*

Hoofdstuk [24]

Hoe Galien, die vrome campioen, verslaghen heeft den coninck Martigaux ende acht ander Sarazinen.

[24]

Als Galien opten Ronchevale coemen was, sach hi deerde al root gheverwet van dat bloet der dooder ende der ghewonder menschen, des hi met droever herten sprack, seggende: “Waerachtich God ende mensche, ick aenscouwe hier so veel doode lichamen dat ick dye niet tellen en soude konnen! Hoe eest moghelijcken dat ick minen vader Olivier kinnen soude, dien ick noyt ghesien en hebbe? Goedertieren God, verleent mi gracie dat ick hem vinden mach!”

     Mettien hi dese woerden sprekende was, sach hi thien Sarazinen, die hi gade sloech ende aensach die seer scerpelijck. Si quamen bespien oft si enighe Franchoysen sien souden, over al siende oft si yemande vinden mochten om teghen te vechten. Martigaux beleedese, die coninck was van Torckien, ende quam soecken Roelant ende Olivier om hemlieden thooft af te slane. Als Galien sach dat si hem by quamen ghereden, riep hi met luyder stemmen tot hemlyeden, segghende: “Sidi Kerstenen, segghet mi, dat bidde ick u? Ende eest dat ghy Kerstenen sijt, wijst mi Roelant, Olivier ende d’ander ghenooten van Vranckerijcke!”

     Martigaux die coninck antwoerde hem, segghende: “Ridder, wie sijt ghi? Heeft u de duyvel hier bracht? Wij sijn van des conincs Marchillen volck, dye hebben hulpen verslaen de neghen ghenoten van Vranckerijck ende alle haer ghesellen. Ghister morghen stack ick tegen den grave Olivier, dien ick also raecte in sinen scilt dat ick hem ende sijn peert ter eerden vallen dede.”

     Als hem Galien dese woirden segghen hoorde, sprack hi tot hem: “Bi den God die my ghescapen heeft, hebdi minen vader Olivier verslagen? Wacht u van mi, want dat suldi becoopen!”

     Mettien reden si achterwaerts omtrent so verre als men met eenen steen worpen soude. Doen sloeghen si de peerden met sporen, teghen malckanderen ridende met selcken cracht dat de Torck sijn lance brack, ende Galien raecte den Torck met sulcken foertse dat hi hem de lance dwers doer sijn lijf stack, soe dat dye Torck terstont opter eerden doot viel. Daerna track hi Floberghe, sijn sweert, als een vrom Kersten, ende sloech op den eenen Sarazijn een so swaren slach dat hi ter eerden vallen moeste. Den anderen dede hi thooft van den scoudren vliegen, ende d’ander zeven vloden om hair leven te salverene. Doen sloech Galien sijn peert Marchepijn mit sporen ende achterhaildese terstont, so veel doende midts sijn vromicheyt dat die sesse doot bleven. Ende die sevenste ontvloot, die de nieumare droech van den ghenen die Galien verslaghen hadde, den coninck Pinaert, den welcken hy vertelde dat hi eenen Kersten vonden hadde, den alder felsten die noyt man sach, dye welcke verslaghen hadde den coninck Martigaux, sinen neve, ende acht van sijn ghesellen.

     Pinaert dat hoorende, bestont groot mesbaer te makene om synen neve, vraghende hoedanich hi ware dien verslaghen hadde.

     “Heere,” antwoerde die Sarazijn, “tes een Franchoys also sterck, also hoochmoedich ende also stout dat onder twee duysent mans gheen so grootmoedighen en es. Ick soude u raden u volck te doene wapenen ende senden om hem doot te slane, want ter eerster reysen stack hi den coninc Martigaux therte in den buyck ontwee, omdat hy hem seyde dat hi sinen vader verslaghen hadde.”

     “Bi Mahon,” sprack Pinaert, “na dien hy Martigaux, minen neve, verslaghen heeft, sal hi teghen my eenen camp hebben die seer scherp ende fel wesen sal, want ick sal hem thoot van den buyck berooven eer ick wederom coemen sal!”

Doen ontclede hem Pinaert al naect ende dede sijn heel lichaem smeren mit een seer costelijke salve die vol duechden was, want ’t en mocht gheen mensche die daer met ghestreken was so dootlijck noch so seere ghewont worden, hi en ghenas wederom terstont. Dese Pinaert scadichde den Kerstenen seer grootelijcken in den strijt op den Ronchevale ter saken van der salven daer hi met gesmeert was. Noyt man en mocht hem wonden!

     Als Pinairt gesalft was, heeft hi hem doen wapenen ende is op sijn peert gheseten, verbiedende dat hem nyemant volghen en soude, want hy niet en wilde dat men hem verwijten soude dat hy eenighe hulpe leyde teghen eenen Kersten.

*     *

*

Hoofdstuk [25]

Hoe Pinaert, die heydensce coninck, den jonghelinck Galien sochte om hem te bevechten, ende hoe hi den jonghelinck vant ligghen slapende.

[25]

Als Galien de voernoimde Sarazinen verslaghen hadde, es hem soe grooten vaeck over comen dat hi van sijn peert screet, d’welck hi ghebonden heeft, ende es op deerde gheleghen om slapen. Ende daer ligghende, es de coninck Pinaert dair ghereden comen, die hem sochte om hem te bevechten. Galiens peert, den Sarazijn siende comen, heeft met sinen voet gheslaghen enen so swaren slach op Galiens scilt dat hi midts dien ontspranck, verscrict sijnde. Ende als hem Pinaert sach, wort hi hem kinnende aen die teekenen die hem de Sarazijn gheseyt hadde, ende riep tot hem, segghende: “Bi minen god Mahon, die alle dinghen gheschapen heft, her ridder, ghi hebt een eel peert. Ick en weet niet waer ghi dat ghecreghen hebt. En weest niet vervaert, want ick u niet eer bevechten en sal voer dat ghi ghereet sijt ende op u peert gheseten.”

     “Vrient, dat wil u God loonen,” sprack Galien. “Ic soude Mahon, uwen god, dyen ghi ainbedet, bidden datti u de duecht loonde die ghy my bewijst, maer ick weet wel dat hy des gheen macht en heeft.”

*     *

*

Hoofdstuk [26]

Hoe Galien, de vromme campioen, den coninck Pinaert bevoc[h]ten heeft.

[26]

Pinaert heeft stille ghehouden tot dat Galien ghereet was ende op sijn peert gheseten. Ende als de coninck Pinaert sach dat Galien op gheseten was met der lancen in die hant, riep hi tot hem seer luyde, segghende: “Nu wacht u van mijn my! U lijf saelt becopen!”

     Doen reden sy achterwaert. Daerna keerden si, de lancen int arest legghende, ende reden teghen malckandren met grooten ghewelde, want gheen liefde tusscen hen tween en was. Des si de peerden metten sporen so ruydelijck sloighen dat sceen een tempeest te wesen diese droech, ende raecten so ruydelijck malckandren dat coninck Pinairt sijn lance brack op Galien. Ende Galien doerstack him sinen scilt ende sinen halsberch tot op dnaect vleesch, mair hi hadde tvleesch so hert dat het ijser van der lancen, dat seere wel verstaelt was, hem gheen hinder doen en konde.

     Als Galien dat sach, riep hy tot hem, segghende: “Hay Sarazijn, Hi die u ghescapen heeft, wil u scoffieren, want ick noyt so herten vleesch en heb ghesien als dat uwe!”

     “Het was te grooten dwaesheyt van u,” sprack Pinaert, “dat ghi oyt hier quaemt. Ick ben coninck Pinairt, die u van den hoofde berooven sal, van den welcken u Roelant ende Olivier nyet beschermen en moghen, noch u sweert en mach mi niet scaden, want ick tvleesch herter hebbe dan eenych fijn ghetempert stael.”

     “Waerachtelijcken,” sprack Galien, “mijn sweert Floberghe sal dat wel vermorwen!”

     “U dreygen achtick weynich,” antwoerde Pinairt. “’t Waer u beter dat ghy sweecht. Ic heb meer dan vierhondert Kerstenen verslaghen, ende Olyvier den grave heb ick van den peerde ghesteken dat hy noyt wederom op ghestaen en es.”

     “Dat kan ick u qualijck ghelooven,” sprack Galien, “want ick heb desen dach ghesien een ander vileyn die hem des beroomde ghelijck ghi. Mair mijns vaders doot heb ick hem diere doen becoopen! Ende na dien ghy u beroemt dat ghi den grave Olivier uten ghereyde ghesteken hebt, so sweer ic bi den God die mi ghescapen heeft dat ick dat op u wreken sal eer de sonne desen dach te Gode ghaet!”

     Doen trocken sy hare sweerden, malckanderen so grooten vervaerlijken slaghen ghevende op de helmen ende schilden datter tvier uut spranck. Galien sloech eenen soe swaren slach op Pinaerts helme dat hi den circkel des hellems dair menighen dierbarren steen inne stont ter eerden vlyeghen dede, so dat den slach ghinck doer helm [ende] doer huyve tot opt bloote vleesch, d’welck so hert was dat hijt gheensins quetsen en konde, ende ’t sweert spronck wederom opwaert. Doen wort Galien ghestoort ende bestont op sijn sweert te kiven, segghende: “Ay Floberghe, ic plach met u te doerslane ijser ende stael, ende nu en kan ick mi met u niet behulpen ... Maer ick sweer u bi den almoghenden God, ten si dat ghi mi wreect op desen valscen ongheloovighen vileyn, nemmermeer en suldi aen mijnder ziden ghedragen worden, maer ick sal van u doen smeden naelden om met te nayen!”

     Dusdanighen woerden sprack Galien tot zijn sweert. Maer de ongheloovighe hont sloech op Galiens helm eenen so swaren slach dat hi de gheamaleerde blomen ende alle tghesteente datter aen stont ter eerden vallen dede. Ende Galien met groote ghestoortheyt sloech hem van achter onder den [t]op van den hoofde opten helm eenen so vervaerliken slach dat hi hem een langhe wile op den zadelboom ligghen dede, ende den slach die seere groot was, vyel op sijn scouder in sulcker manieren dat thernasch niet beschermen en konde, hi en ghinck tot dnaecte vleesch. Mer ’t en konde hem niet quetsen, van den welcken Galien in der herten bedruct was, segghende: “O gloriose Coninck der Hemelen, ick bid U, wylt confonderen tvleesch van desen Sarazijn, d’welcke hertter is dan eenich stael. Ick gheloove mijn sweert ende sijn vleesch van ghelijcke stoffe ghemaect sijn, want si malckanderen niet gheschaden en konnen.”

     Pinaert verhief metten twee handen lichtelijken sijn sweert, slaende op Galiens hellem eenen so fellen slach dat ghynck doer den helm [ende] doer tvleesch tot op dbeckeneel, so dat hem d[bl]oet lancx sijn aensichte neer lyep. D’welck Pinart siende, seer blide was, tot Galyen in spotte segghende: “Ghy waert qualijcken bedacht dat ghi uut Vranckerijck quaemt om hier te vechten, want op mi en moechdi niet winnen. ’t Waer u zekerlijck beter dat ghi wederomme keerde in Vranckerijcke, want ick weet wel dat ghi teghen mi niet dueren en sult.”

     Galien dat hoorende, is met grote ghestoortheyt te hem waert ghereden, seer spytelijcken tot hem segghende: “Pinairt, ghi hebt mi ghewont. Mair so help mi God, eer den dach ten avont comt, sal ick u dat betalen!”

     Mettien verhief hy Floberge, sijn sweert, ende sloech den heyden op zijn ghewapent hoot eenen vervaerlijcken slach doer den helm dat den slach soe fellijcken neder viel op sinen arm in selcker manieren dat den heelen arm bloot bleef, want het armhernasch geheelijck doerhouwen was dat opter eerden viel. Van den welcken Galien blide was, meenende den strijt gewonnen hebben. Doin verhief hi wederom zijn sweert, meynende den blooten arme af te slane, ende sloech daer op soe swaren slach dat hy sorchde voer sijn sweert, maer den arm was so hert als steen, ende en scade hem niet meer dan oft men op eenen anbilt gheslaghen hadde.

     Galien was droef als hy sach dat sijn sweert int bloote vleesch niet sniden en conde, niet wetende wat hi bestaen mochte, tot den Sarazijn met groote ghestoortheyt segghende: “Ick bidde den God alm[a]chtich dat men u vel met gloedende haecken moet verscoren na dyen gheen sweert dat quetsen en mach. Waerachtelijck, haddick geweten dat u vleesch so hert gheweest hadde, het waer mi liever ter ghalgen ghesleypt gheweest dan ick oyt slach daer op gheslaghen hadde. Want ick segghe mijn dachreyse te verliesen ...”

*     *

*

Hoofdstuk [27]

Hoe Pinairt den edelen jongelinck Galien in sijn tinte leyde neven de ander heydensche heeren, ende hoe eerlijck hi hem daer tracteerde.

[27]

Die stoute Galien ende Pinaert de coninck als vroeme campioenen streden onderlynghe int groene omtrent den Ronchevale so langhe dat den donckeren nacht aenquaem sonder dat Galien den coninck Pinaert in eenigher manieren ghescaden conde, van den welcken hy seer rouwich was. Als doen Pinaert sach dat avont was, quam hi aen Galien, die cloeck als een leeu was, ende sprack met zuete woerden, tot hem segghende: “Bi Mahon, in wien mijn betrouwen staet, ick ben seer moede. Ick en heb niet een lit, ’t en beeft mi van moetheden.”

     “Disghelike ben ick oock,” sprack Galien.

     “Dair om soude ic u wel wyllen bidden om respijt tot morghen vroech,” sprack Pinaert. “Ick soude in mijn tente ghaen desen nacht, mijn moede lichaim rusten, ende ick gheloef u bi mijnder trouwen dat ick morghen vroich wederom comen sal.”

     Ende Galien consenteerde hem dat, tot hem segghende: “Nu gaet ter rusten. Ic sal desen nacht slapen onder ghenen pijnboom ende liden mi sonder eten oft drincken. Maer het verdriet mi seere dat mijn peert en heeft hoy noch havere noch gheenderhande dinck om eten.”

     “By mynen god, ick bid u een bede,” sprack Pinaert, “dat es dat u believen wille met my te riden in mijn tente. Ende ick sweer u bi mijn wet ende by mijn gheloove dat gheen Sarazijn u mesdoen noch messegghen en sal. Ende ick sal u te ghemake ende in eeren houden ghelijck my selven.”

     “Mach ick mi des betrouwen?,” vraichde Galien.

     “Ja ghy,” sprack Pinaert, “dat verzeker ick u op mijn trouwe!”

     Doen sloech Galien sijn peert met sporen als een vrom stout baroen ende reet mit Pinaert in zijn tente.

Ende als si neven des Sarazijns tente bestonden te commen, quamen de Sarazinen haren here te ghemoete, tot hem roepende: “Pinaert heere, es dese een ghevanghen die mit u comt?”

     “Neent”, sprack Pinart, “tes een souwenier van coninck Kaerle, die beste man van oerloghen die ick noyt ontmoette. Ick heb hem hyer laten comen om te logeren. Daerom bidde ic u allen dat ghi hem tracteert ende selcken eer bewijst als minen eygen persoon.”

     Mettien es Galien af gheseten in Pinaerts tente. Ende dye Sarazinen namen sijn peert, d’welck si in den stal leyden, daer sy hem ghenoech havere ende hoy ghaven.

     Binnen Pynaerts tente was Galien ghelogeert, daer hi seer wel van spise [ende] van drancke ghedyent was. Ende na den maeltijt, als dye tafelen op ghenomen waren, bereyde men hem een schoon bedde, daer hy hem den heelen nacht op ruste.

*     *

*

Hoofdstuk [28]

Hoe Galien drie heydens sonen versloech.

[28]

Des morghens alst scoon dach was, es Galien op ghestaen, ende hi heeft hem terstont ghewapent. Ende als hi al ghereet was, ghinck hy daer coninck Pinairt sliep, tot hem roepende: “Staet op, Pinairt! ’t En is altoos geenen tijt om slapen. Ick ride vore, u verwachten int velt.”

     Met dien es hy op Marchepijn gheseten, grijpende een lance in sijn hant, ende es uut Pinaerts tente ghereden. Mair eer hi ghereden hadde eenen boghescote ontmoete hi vier Sarazinen, die uut Saragossen quamen van den coninck Marcylle om den coninck Pinaert te besoecken, daer af de drie van den selven Sarazynen waren conincx sonen. Ende alse Galien sach, sloech hi Marchepijn so ruydelijcken met sporen datti den eersten de lance dwers doer zijn lijf stack. Daerna track hy Floberghe, sijn sweert, den tweden soe swaren slach op sinen helm slaende dat hi hem cloofde totter borst. Tot den derden quam hy, dien hi sijn oore met dye wanghe af sloech, ende ’t sweert daelde so swaerlijck op sijn schouder datti hem den arm af sloech, des de Sarazijn vreeslijken bestont te crijsscen ende viel van den peerde doot. Als die vierde dese avontuer sach, bestont hy te vlieden, soe seere ridende alst peert loopen mochte, na de tinte van den coninck Pinaert, daer hi binnen ghinck so seere vervaert dat hy sinen ademe niet crighen en conde om spreken van der grooter vreesen die hy hadde ghehadt.

Coninck Pinaert hem siende ende merckende dat hi midts vervaertheden nyet spreken en conde, vraechde hem wat hem miscomen was. Ende een langhe wijle daerna sprack de Sarazijn, segghende: “Wi waren vier Sarazinen dye van den coninck Marchille quamen, ende hier bi hebben wy ontmoet eenen riddere die de drie verslaghen heeft, maer ick ben ontreden. Wi brachten u nieumaren van den coninck Marcille. Met mi was coninck Canart de jonghe, die u quam besoecken, die soene van den coninck van Tartarien ende die sone van den amirael van Cordes, dye alle t’samen quamen om u te besoecken, ende hair meyninge was eenen langhen tijt bi u te blivene om met u ghenoechte ende solaes te hanteren. Maer lacen, si ligghen deerliken verslaghen niet verre van hier, ende dat heeft een Kersten ghedaen.”

*     *

*

Hoofdstuk [29]

Hoe Galien den coninck Pinaert versloech, ende hoe hy zijn lichaem in een riviere werp.

[29]

Terstont als die Sarazijn gheint hadde sijn clachte van den drye conincx sonen die Galien verslaghen hadde, is coninck Pinairt wel ghewapent gheseten op een goet peert dat seer machtich was ende rasch om loopen, d’welck hi so fellick metten sporen sloech dat hem d’bloet tallen ziden af liep, sonder eenich toeven ridende tot opt velt daer Galien zijns verwachte, soe verstoort sijnde dat hy meende verwoeden om de drie conincx kinderen die Galien verslaghen hadde, swerende bi sinen god Mahon dat hy die wreken soude, ende is ter plaetsen comen dair hem Galien verwachte, die seer luyde tot hem riep, segghende: “Pinaert, heere, waer hebdi so lange ghetoeft?”

     “Bi Mahon, dat sal ick u segghen,” sprack Pinaert. “Ick heb dese morgenstont so grooten vaeck ghehat dat ick slapen moeste. Ick meen dat noyt mensche meerder vaeck en hadde!”

     “Waerachtelijcken,” sprack Galien, “ick sal u wel wecken eer wy van malckanderen scheyden selen.”

     Doen reden sy teghen malckanderen mit grooter onghenadicheyt ende raecten d’een d’ander so fellijcken metten lancen in die scilden stekende dat sy die doerstaken, ende souden malckanderen hebben doersteken en hadden de halsberghen niet so fijn gheweest. Pinaert die verhit was ghelijck enen leeu, track sijn sweert ende verhief sinen arm op Galien, eenen so swaren slach slaende dat wonder was dat hi hem niet van den lyve en beroofde. Ende Galien, die Floberghe in die hant hadde, sloech hem wederom dat het vier uut sinen helm spranck, des si onderlinghe eenen fellen dootlijken strijt beghonnen, alsoe groot dat noyt man desghelijcke en sach, malckanderen soe veel slaghen ghevende dat elcken hadde moghen ontfermen diet ghesien hadde.

     Ende dair si aldus fellijcken vechtende waren, wort Galyen siende vijfthien ghewapende Sarazinen te peerde met lancen, die quamen om Pinairt te helpen. Doen liet hy af van vechten ende sprack tot Pinaert, segghende: “Om Godswyl, heere, segt my uwe meyninghe. Siet, ghinder coemt van u volck om u te helpen. Hebdi mi verraden? Dat en ware gheen eelmans werck!”

     Ende alse Pynaert sach, en [a]ntwoerde hy niet een woert maer sloech sijn peert mit sporen, seer haesteliken tot hemlieden ridende, ende geboot henlieden wederom te keeren oft hi souse alle van den live berooven.

     “Heere,” antwoerden si, “wi comen u hulpen!”

     “Ghaet! Dat u Mahon schenden moet,” sprack hi. “En heb ick u ghisteren nyet bevolen dat ghy niet comen en sout voer dat ick om u quame? Want dese en heft gheselscap noch hulpe, ende ick hebbe hem gheloeft dat wi twee lijf teghens lijf den strijt volinden selen.”

     Mittien bestont hi op hemlieden te slane, ende sy keerden seer ghestoort wederomme.

Die wijl dat Pinaert sijn volck wederom keeren dede, sloich Galien eenen grooten stock van eenen wylden appelboom, want hi wel mercte dat hem zijn sweert gheensins en profiteerde noch dat hi den fellen Sarazijn niet verwynnen en soude ’t en ware dat hi eenen anderen stock hadde. Doen fautsoeneerde hy den stock in sulcker manieren dat hy dien na sijnder belieften ghebruycken mochte, swerende dat hi Pinaert gheven soude eenen so grooten slach oft drie oft viere oft soe vele als hem goet dochte om hem ter doot te bringhen, na dien dat anders niet gheschien en mocht, “want ick en sach noyt hertter vleesch,” sprack hi, “dan zijn vermaledijt vleesch es!”

     Als Galien sinen stock ghefautsoenneert hadde, sach hi Pinaert seer hastelijcken wederomme comen, die tot him sprack, segghende: “En heb ick mijn ghelofte niet ghehouden? Ben ick u niet ghetrouwe dat ick wederom heb doen keeren mijn volck?”

     “Ja ghy,” sprack Galien, “ghy sijt een man van eeren. Na dien ghi we[d]eromme commen sijt, wil ick met u rekenen, want by mijn kersdom, ick sal u desen dach mijn ghelach betalen met desen groten groe[v]en stock!”

     Als Pinairt hoorde dat hem Galien dreychde, hadde [hi] dies grooten thoren, swerende bi Mahon, sinen grooten god, dat hy eer langhe spacie sijn neven wreken soude. Doen sloech die Sarazijn vol wreetheden sijn peert met sporen, so fellijcken teghen Galien ridende dat hien meende borsten, ende sloech hem so grooten slach op sinen scilt datti dien in tween cloofde ende meer dan tweehondert maelgien uut sinen halberch ter eerden vielen. Seer vervairt was Galien op die tijt, maer met grooten moede thoonende dat hi niet bloode en was, trat hi neven Pinaert, sijn ooghen ten hemel slaende ende sprack: “Jhesu Criste, waerachtich God, ic bid U, verleent mi stercheyt ende cracht dat ick desen ongheloovighen Torck verslaen mach!”

     Met dien verhief hi den clippele ende sloech Pinaert eenen so swaren slach op sinen aerm daer hi ’t sweert met hiel, dat hem ’t sweert uut den handen viel. Van den welcken Galien seer blyde was, in spotte tot hem segghende: “Wairachtelick, ick en vreese u heden meer na dien ghi u sweert verloren hebt.”

     Als Pinairt zijn sweert ter eerden ghevallen sach, waende hy van quaetheden ontsinnen, ende hy bucte om sijn sweert met den handen van der eerden te grijppen. Ende Galien ghaf hem van achtere een soe swaren slach op den helme dat hem d’bloet ter vizieren uutliep. Ende hi verhaelde sinen slach, met selcken cracht slaende dat hi den helm heel caetceerde, so dat hem de ooghen uten hoofde spronghen ende viel ter eerden doot.

Als Galien sach dat hy ter eerden ghevallen was, is hi terstont van den peerde ghespronghen ende heeft Pinaert op synen hals ghenomen ende heeft hem gheworpen in eene riviere dye daer neven stont, tot hem segghende: “Pinairt, nu bayt u in dees riviere. Ick wedde dat u desen dach gheen Sarazijn noch niemant van u vryenden sien en sal ten zi dat si u hier comen visschen.”

*     *

*

Hoofdstuk [30]

Hoe Galien wederom reet op den Ronchevale, daer hem ses en dertych Sarazinen bevochten, ende hoe hi synen vadere Olyvier vonden heeft, Roelant, den bisschop Turpijn ende die ander baroenen die in der rotchen waren gheborghen.

[30]

Terstont als de jonchere Galien verslaghen hadde den coninck Pinart, die een dalderwreetste Sarazijn van Torckien was, es hy op sijn peert gheseten ende sonder eenych toeven den rechten wech gereden na den Ronchevale. Mair eer hi uuten velde was, sach hi ghereden commen ses en dertich Sarazinen, die alle maghen waren van den coninck Pynaert. Daer wort hi van alle ziden seer scerpelijcken bevochten, ende dye vermaledide Sarazinen riepen met luyde stemmen tot hem, segghende: “Hay, verrader Franchoys, bi Mahon, ghi en sult ons nemmermeer levende ontcomen!”

     Als Galien sach dat si hem bi bestonden te comen, was hi seere gestoort. Doen sloech hy sijn peert Marchepijn mit sporen, teghen henlieden ridende met sinen stock in die hant, die seere groot, lanck ende swaer was, ende den eersten dye hi ontmoette ghaf hi sulcken groette dat hi van den peerde viel sonder wederom op te staen. Daerna quam hi tot den tweeden, desghelijcx doende. Den derden, den vierden, den vijfsten dede hy van haer peerden doot vallen sonder eenich woert te spreken. Als de seste sijn gesellen also opter eerden sach doot ligghen, hadde hi des groot spijt ende quam met groote felheyt op Galien metten sweerde in die hant. Ende als Galien sach dat hi hem bi quam, verhief hi sinen stock ende meende den Sarazijn eenen swaren slach te geven op sijn hoot. Maer de Sarazijn keerde den slach op zijn sweert ende sloech den stock in twee stucken, van den welcken Galien seer verwondert was ende gestoort. Doen track Galien sijn sweert, ende den eersten Sarazijn die hi ontmoette sloech hi eenen so swaren slach op zijn hoot dat hijt hem totter kinnen cloofde. Ende als Galien sach dat zijn sweert des Sarazijns vleesch doirsneden hadde, looch hi van bliscapen, want hi seere sorchde dat hi tvleesch soe hert hadde als Pinaert. Doen quam een Sarazijn te hem waert, de soene van den coninck Martigaux, dye Galien verslaghen hadde des daechs te voren. Dese meende den edelen ridder Galien met een lance doersteken, mair de Sarazijn faeilleerde ende den steeck scampelde, ende Galien verhief sijn sweert, slaende den Sarazijn mit selcken cracht op sijn scouder dat hy hem totter herten cloofde dat hi terstont doot viel opter eerden. Doen riepen die ander Sarazinen, segghende: “Helaes, hy es doot, de sone van den coninck Martigaux. Och weerde god Mahon, welcken dootlijken schade! God moet u schenden, vermaledijt kersten, die verslaghen hebt den soene van den coninck Martigaux. Ende den coninck Corsuble, sinen vader, hebdi ooc ter doot bracht. Ende drie conincx kinderen hebdi heden in der morghenstont met u sweert van den live berooft. Desghelijck leyt doer u doot opten zande die coninck Pinairt, die u gheherbercht hadde. Mahon, wairachtich god, wy bidden dat u believe ons te verleenen wrake van desen!”

     Met dyen bespronghen sy hem aen alle ziden in selcker manieren dat hi [hem] selven en wist waer laten. Si scoten op hem met stralen, met darten. Si sloeghen met haetcen, mit heyrhamers. Si werpen seer dick met steenen dat zijn peert met eenen groten steen tusscen sijn oogen gheworpen wort, so dat het peert doer de groote pine diet ghevoelde, vreeseliken bestont te slane ende springhen ende gheraecte enen Sarazijn op sinen buyck dat hem therte borst ende viel ter eerden doot. Een ander Sarazijn dat syende, waende van quaetheden verwoeden, want sijn maich was die van tpeert doot geslaghen was, ende meende tpeert in synen buyck te steken van onder dye stalen barze. Maer Gal[ye]n wort dat siende, dien op sinen hellem sloech dat hem de hersenen uuten hoofde spronghen. Maer de Sarazinen bevochten Galien soe sterckelijck dat hi achterwaert deysen moeste, want hi so moede was dat hy niet meer slaen en conde. Hi deysde tot teghen een grote rotce, daer hem een Sarazijn meende slaen, maer Galien sloech hem een so grooten slach op sinen arm dat hy dien in twee stucken sloech, des die Sarazijn van groter pinen ghelijck een dul minsche seer vreeslijcken bestont te roepen, segghende: “Vermaledijt zi di, Mahon ende Maraton! De duyvele heeft mi hier bracht in desen strijt. Nemmermeer en sal ick my selven bescermen moeghen, want die duyvelsche [kersten] heeft mi den erm af gheslaghen.”

     Die Sarazinen dat vervaerlijck gecrijsch van die Sarazijn hoorende, hebben Galien soe fellijcken bevochten dat wonder was, met luyde stemmen tot hem roepende: “Valsch verrader, nu en condi ons niet ontghaen. Hier moetti dleven laten!”

     In deser manieren bespronghen si Galien den edelen baroen d[at] hi hem selven en wist waer bergh[en], ende met luyde stemme riep hi: “Montjo[ye], sint Denijs, wilt desen dach uwen [ar]men rydder beschermen!”, segghen[de]: “Aylaes, waer zidy nu, Roelant, edel baroen, ende mijn vader, Olyvier? Omdat ick u soecke, heb ick dit verdriet. Waer di levende, ghi sout mi nu hulpen. Mer ghi sijt doot. God wil uwe sielen verblyden!”

Alsoe als Galien dus deerlijcken clagende was, neven der rotchen van den Ronchevalle was Roelant ende Olyvier ligghende opt groen cruyt, ghelijck oft si doot gheweest hadden, dye wel hoorden de stimme van Galien, die sterckelicken vechtende was teghen sijn vianden. Doen bestont de grave Olivier hem te rechten, die allesins so ghewont was dat hy hem naulijcken verroeren en conde. Maer omdat hy “Olivier!” hoorde roepen, es hi op gestaen ende riep Roelant, tot hem segghende: “Om Godswille, edel riddere, wilt my bistaen! Laet ons ghain helpen eenen Franchoys die ghinder neven ghene rotce vecht teghen die Sarazinen, dier meer dan dertich rontomme hem sijn. Laten wy hem verslaen, dat sal ons een eewighe groote schande wesen.”

     “Haylaes, mijn uutvercoren vrient,” anwoerde Roelant, “hoe suldi striden moghen, die zedert ghister van bloeden niet en hebt ghecesceert?”

     “Daer af en laet ons niet vermanen,” sprack Olivier, “want ghene ridder es in selcken last dat hy doot bliven moet, dat wetick wel, ten si dat wi hem hulpen. Maer ick en heb noyt stouter noch hoochmoedegher ridder ghesien, want hi es wel ghereden. Wilde hi vlien, hi soude wel ontryden. Daerom volcht mi, believet u! Ick [w]il hem te hulpen riden.”

*     *

*

Hoofdstuk [31]

Hoe Olivier, Roelant ende d’ander vier [ba]roenen Galien te hulpen quamen, [en]de hoe Galien sinen vadere Olivier [ke]nnende wort.

[31]

Na dese woerden sijn Roelant, Olyvier, bisscop Turpijn, Sampson, Berangier ende Estou, die nochtan alle dootlijcken ghewont waren, te peerde gheseten, haer peerden mit sporen slaende, om Galien te hulpen, dye aen alle ziden van den Sarazinen scerpelijken bevochten wort, maer zijn peert stont met den ers teghens een rotche, dat hem niemant van achter scaden en mochte, ende hi verweerde hem seer ridderliken. Terstont als de baroenen neven de Sarazinen beghosten te coemen, sloech Roelant sijn peert mit sporen, ende den eersten die hi ontmoete, stack hi de lance doer sijn lijf datti ter eerden doot viel sonder eenich woert te spreken. Olivier sloich eenen anderen met sijn sweert opten helm datti hem totter ghordelstadt cloofde. Turpijn sloech met eenen heyrhamer eenen anderen Sarazijn so fellijcken op sijn hoot dat den helm in veel sticken brack ende dat de hersenen uten hoofde spronghen. Alle sesse die baroenen hadden hen so vromelijck dat int aen comen elck den sinen ter eerden doot vallen dede.

     Als Galien, de vroeme ridder, sach den bistant die hem coemen was, verblide hi ende bestont te ansiene de ses baroenen ende wort sinen vader siende, dien hi kinde aen de wapene die hy in sinen schilt droech. Doen sloech hy Marchepijn, sijn peert, met sporen, voerder in den hoop der Sarazinen rydende dan hy oyt te voren ghedaen hadde. Maer een seer groot vreesselijck Sarazijn quam tot hem, in beyde zijn handen hebbende een stalen haicse, met de welcke hi hem van achtere op sinen helm eenen so swaren slach ghaf dat hem d’bloet ten monde ende ten nose uut spranck. Galien, met sijn sweert in de hant, keerde hem omme, verstoort sijnde, ende sloech met selcken cracht den Sarazijn op sinen helleme dat hi sijn hoot d'eene helft ter eerden vallen dede ende eene van sijn schouderen. Doen nam Galien dye haetce daer hy met gheslaeghen hadde gheweest, ende stack Floberghe in zijn sceyde, ridende int midden van den Sarazinen, daer hi sonder ophouwen seven oft acht Sarazinen metter haetcen doot sloech.

     Doen quam ghereden met eenen hoop Sarazinen wel ghewapent de soene van den coninck Corsuble, die Galien verslaghen hadde, die welcke met groote ghestoortheyt riep, seggende: “Slaet vromelijck, ghi stoute Sarazinen! Si moeten nu alle [met] quader doot verliesen haer leven. Ick sie dair wel Roelant ende Olivier, die nalijcx heel doot sijn. Si en connen hen niet meer behelpen. En siedi niet? Sy en connen hen niet meer verweren!”

     Mettien sprack die vermaledide Sarazijn dat hy den eersten die hi raecte, soude van den live berooven. Doen sloech hi sijn peert mit sporen, so fellijcken den grave Olivier metter lancen in sinen schilt ridende dat hi hem dye lance dwers doer sijn lijf stack. Als die edel grave Olivier den steeck ghevoelde, bestont hem therte te beven, daensicht bleeck te worden, die ooghen te verduysteren. Nochtans daerom en viel hi niet ter eerden, mer met eenen grooten moede verstoort sijnde, verhief Houteclere, sijn sweert, ende sloech den Sarazijn op den helm dat hi hem wel meende wreken. Mair sijn cracht was hem alree te seer ontghaen, want noyt en conde hi raken des vermaledyden Sarazijns vleesch, want dat sweert botte wederomme opwaert.

     Als de goede grave Olivier sach dat Houteclere, zijn sweert, weder om keerde van den helm des vermaledyden Sarazijns dye hem ghewont hadde, ’t en was gheen wonder al hadde hi therte bedruckt. Maer die goede grave was machteloos. Doen keerde die wreede Sarazijn tot hem metten sweerde in die hant ende meende hem den helme van den hoofde te trecken om hem thooft af te slane. Maer dye vrome Galien, dye dat siende wort, riep tot den Sarazijn, segghende: “Onghelovich hont, laet dien baroen met vrede ende bevecht my! Dat u die almogende God schenden moet! Hy es soe vele als doot, dies mijn herte bedroeft es.”

     Doen sloech Galien sijn peert met sporen, bi hem ridende, ende ghaf eenen so groten slach op sinen hellem dat hy hem gheheelijck verdoofde, also dat hi sijn hooft vallen liet op den hals van sijn peert in selcker manieren dat hi niet en wiste waer hy was. Ende Galyen hersloech eenen so swaren slach datti sijn hoot ende sijns peerts hoot van den scouderen ter eerden vallen dede.

     Als de goede graef Olivier dien slach sach, verblide hi daer af, al was hi dootlick ghewont. Doen riep hy Galien ende sprack tot hem, segghende: “Mijn goede vrient, Cristus, dye om ons den bittren doot ghestorven heeft, wil u doer Sijn goedertierenheyt loonen tghene dat ghi doer mi hebt ghedain, dat ghi mi ghewroken hebt over den vermalediden Sarazijn die mi vermoert heeft mit sijnder lancen doer mijn lijf. Ick en sach noyt beter sweert dan u sweert. Wie u dat ghegheven heeft, en weet ick niet, maer ick bidde u dat ghi mi segt uut wat lant ghy gheboren sijt.”

     “Waerchtelijcken, heere Olivier,” sprack Galien, die bitterlijcken screyde, “ick ben u sone. De hertoghe Reynier, uwe vader, dien God behouden wille, heeft my gegheven dit peert. ’t En es niet langhe leden dat ick van hem reysde, daer ick bi hem sach uwe moeder [ende] uwe suster Bellaude, dye alle in drucke waren om u, sorghende dat ghi nemmer weder keeren en sout, noch Roelant, de vromme campioen, dyen uwe suster Bella[u]de hondertfout groten dede ende u desghelike. ’t Es drye maent gheleden dat ick uut Constantinobelen reysde om u te comen soecken. Nu heb ick u vonden, God zi gheloeft! Mair tis te spade, van den welcken ick seer droeve ben, want ick wel mercke dat ghy ter doot ghewont sijt, so dat ghi nimmermeer genesen en moecht doer eenighe medecine.”

     “Helaes, mijn lieve sone, dats wairachtich,” sprack Olivier, “ende en haddi ghedaen, ick ware doot, want die verrader Sarazijn dien ghi thooft hebt af gheslaghen, soude mi van den live berooft hebben.”

     Mettien spranck Galien van den peerde, sinen vader in sijn armen nemende, dien hi uten ghevechte droech ter ziden van der rotcen, dair hi hem ter eerden leyde opt schoone groene cruyt. Daerna sat hi neven hem ende beclaechde hem deerlijcken met bedructer hertten.

Binnen desen aerbeyden Roelant ende d’andre om die Sarazinen ter doot te bringhen die Galien bevochten hadden. Ende als die Sarazinen verslaghen waren, quaem Roelant tot synen ghetrouwen gheselle Olyvier, die sijn doot met weenenden ooghen beclaechde, want hi wel sach dat hi sterven moeste, ende sprack tot Galien, segghende: “God, die alle dingen gheschapen heeft, verleen u edel jonghelinck gracie ende eere, want ghy hebt minen gheselle die hier leyt, veel duechden ghedaen. Ick weet wel dat hy der doot niet ontcoemen en mach, ende om de duecht die ghi hem bewesen hebt, zijt zekere dat ick u nemmer meer af gain en sal totter doot.”

     Doen sprack Olivier tot Roelant: “Ick bidde u, weest him vrienthout, ende hi sal u bi staen, want ic sweer u by mijnder trouwen, ’t es mijn eyghen kint dat ick gewonnen hebbe aen die dochtere van den conynck Huyghe van Constantinoblen, den nacht die ic bi haer sliep als wy van Jherusalem quamen, gelijck ghi wel weet. Dairom verwairt hem wel ende hi en sal u niet begheven.”

     Roelant beloefde hem also te doene ende hem duecht te bewisen so langhe alst hem moghelijck ware.

     Doen beval hem Olivier te Gode. Tghesichte brack hem ende sijn ziele sceyde uuten lichame, dyes Galien ende Roelant onsprekelijcken druck drivende waren. Want als Olyvier, die goede grave, uut deser werelt ghescheyden was, viel Galien drie reysen in onmacht op zijns vaders doode lichaem, ende dye edel riddere Roelant vertroosten, hoe wel dat hi selve onsprekeliken druck maecte. “Och,” sprack Roelant, “waer zidy Kaerle die Groote? Het behoort u wel te verdrieten als ghi dese tidinghe vernemen sult. Verloren hebdy den besten, den stoutsten, den vromsten campioen der werelt!”

     Galien hoorende Roelants clachten, viel wederomme in onmacht, ende Roelant bestont bitterlijken te screyen.

     Binnen desen middelen tijde quam bisscop Turpijn, die tot Roelant sprack: “Och, om Godswille, compt uwen cappelaen te hulpen, dat bidde ick u, ende legt my opter eerden neven den goeden grave Olivier.”

     Als Galien den bisscop Turpijn hoorde, stont hi op ende hief hem seer zuetelick van den peerde, hem legghende opter eerden. Daerna nam hy den helm van sinen hoofde, ende terstont vielen die hersenen van den edelen bisscop Turpijn uut sijn hoot opter eerden. Ende dye vallende, sprack hy: “Om Godswille, edele ridders, weest pacientich, want onse lyeve Heere heeft u de eewighe glorie bereyt te loone!” Ende mit dien scheyde zijn siele uut den lichame.

     Als Roelant dat sach, was hi so bedruct dat hem therte scoren dochte, hem druckeliken beclaghende.

Met dien wort Galien, de vrome campioen, siende vijf Sarazinen die spaceren reden doer tgroene, die uuten heyre van Marchille quaemen, ende hi wijsde die Roelant, tot hem segghende: “Om Godswille, Roelant, siet ghinder! Laet ons rijden ghene vijf Sarazinen den wech beletten!”

     Ende Roelant was dis te vreden, tot hem segghende: “Mijn so[n]e, so langhe als ick slach verdragen mach, sal ick u niet afgaen.”

     Doen saten si terstont op hair peerden, spoerslaichs ridende teghen de Sarazinen. Galien reet den eersten metter lancen doer zijn lijf dat hi doot ter eerden viel. Den tweden sloech hy met Floberghe, zijn sweert, eenen so groten slach op synen helm dat hi hem totter borst cloofde. Doen sloech Roelant opten derden met sulcken cracht dat hi doot van den peerde vallen moeste. Ende als d’ander twee haer ghesellen doot saghen, bestonden si te vliene. Doen reet hen Galien na, die den eenen achterhaelde ende verhief sijn sweert met beyde den handen, so felliken op hem slainde dat hi hem thooft van den schouderen vlyeghen dede. Doen riep hi totten anderen, segghende: “Hoeresone, verrader, keert u omme! Sterfdi also vliedende, ’t sal u altijt verweten worden.”

     De Sarazijn dat hoorende, en was noyt also seere verstoort noch binnen sijn leven so seere vervaert, maer hy sloech sijn peert metten sporen dat scheen dat hem de helsche duyvels wech vourden, ende al hadde hem iemant alle der werelt goet ghegheven, hi en soude niet omme ghekeert hebben. Mair Galien, die vrom ende stout was, volchde him altoos so rassceliken dat hy hem achter haelde ende meenden van achter met sijn sweert doerriden, maer hem gebuerde een crancke avontuere doer de welcke hi in groten dangier was, want int steken brack sijn sweert ontwee neven tcruyce. Als doen de Sarazijn dat ghebroken sach, keerde hi hem omme, metten sweerde in die hant ridende teghen Galien. Galien dat siende, sette lichtelijck synen voet op deerde, van den peerde springhende, ende greep een groote stercke dycke lance die daer bi gelucke opter eerden lach, ende spranck wederom lichtelijcken op sijn peert. Maer eer hi wederom in den zadel gheseten was, sloich hem de Sarazijn eenen so grooten slach op sinen helme datter tvier uut spranck. Doen reet hem Galyen de lance in zijn rechte zide datter d’bloet uutliep opter eerden. Als de Sarazijn den steeck ghevoelde, veranderde hem de coluer in zijn aensichte, ende hi bestont seer rasschelijcken te vlieden. Doen en wilde hem Galien niet meer na volghen ende keerde wederomme, want Marchille was daer bi, dye noch meer dan hondert duysent Sarazinen bi hem hadde, totten welcken die Torck sonder cesceren reet.

De welcke als hy in den tenten van Marchille quam, so verslagen was van der vervaertheyt die hi ghehadt hadde, dat hi niet een woert spreken en conde. D’welck Marchille siende, vraechde hem wat hem mescomen ware ende waerom hi soe verstorbeert ware, segghende: “Hebdi Roelant oft Olyvier ghesien?”

     “Neen ick,” sprack de Sarazijn, “maer ick heb ghinder opten Ronchevale ontmoet eenen ridder, den alder stercsten, den hoochmoedichsten, den raschsten dye men soude moghen vynden onder hondert duysent strijtbarighe mans. Vyer van mijn gesellen heefti verslaghen ende my heeft hi so ghewont dat ick nemmermeer tot morghen avont leven en sal, ende ick en weet niet wat grooten rese by hem was, die hem volcht ende vuert eenen leeu in sinen scilt. Wi waren vive, daer af de viere doot geslaghen zijn. Ende die rese daer ick af spreke, gaf den eenen selcken slach op thoot dat hi hem cloofde totter ghordelstat!”

     “Bi Mahon, dat was Roelant, conynck Karels neve,” sprack Marchille. “Vermaledijt moet Kaerle sijn met sijn Twelef Ghenooten ende die verrader Gouwelon, dien Mahon scenden moet dat hy noyt de verraderie stichte. Want de helft meer heb ick daer doer verloren dan ghewonnen. Al soude hy versmoren, die mi de tidinghe bracht dat Roelant doot was. Wy waren meer dan driehondert duysent ende nu en zijn wy niet twee[h]ondert duysent, ende ick en can nyet soe veel volcx op den Ronchevale ghesenden datter een af wederomme comt.”

Nu wil ick swighen van die Sarazinen ende keeren wederomme tot Galien, de welcke als hy sach dat hem Roelant nyet en volchde, seer drove was ende sprack: “Helaes heer Roelant, ghi hebt gheloeft ende ghesworen minen vader dat ghi mi nemmermeer afgaen en sout in gheenre noot om leven noch om sterven, maer in der noot blijfdy te verre van mi.”

     Sekerlijcken om dye waerheyt te segghen, Roelant en vermocht niet meer. Hy was soe seer flau datti op sijn peert Valentijn niet meer riden en conde, ende al soumen hem onthooft oft ontleedt hebben, hy en hadde niet de macht om sijn peert eenen voet voerts te doen gain, so dat hi nalicx hem selven van den peerde hadde laten vallen.

     Als dan de goede Roelant sach dat hi hem niet meer op sijn peert Valentijn houden en mochte, is hi van den peerde ghetorden ten besten dat hi conde ende bestont te screyen. Daerna track hi zijn sweert ende leende daer op een langhe wijle om te siene oft hy Galien niet en soude sien coemen, dye den Sarazijn vervolcht hadde tot seer bi theyr van Marchille. Ende als Roelant sach dat Galien, die stoute ridder, nyet wederom en quam, sprack [hy]: “O ontfermhertich God, wylt bescermen van der doot ende van der vanckenessen den sone van den grave Olyvier! Ick en weet niet weder hi doot is oft levende.”

     Ende omdat Galien langhen tijt de twe Sarazinen ghevolcht hadde, dachte Roelant dat hy ghereden was tot int heyr van Marchille ende dat si hem dootgheslaghen oft gevanghen hadden. Ende doen van spijtte nam hy Duerendale sijn sweert ende met groote ghestoortheyt meende hi dat breken, want hi wel ghevoelde dat hijt nyet meer behoeven en soude, ende hi en wilde niet dat in die handen der Sarazinen comen soude. Maer hadde Galien ghecomen, hi sout hem hebben ghegheven. Hy ghinck neven eenen grooten steen, daer sloech hijt op mit alle sijn cracht om dat breken soude, maer hy en konde soe sterck niet gheslaen dat eenichsins breken wilde.

*     *

*

Hoofdstuk [32]

Hoe Roelant die edel baroen zijn goede sweert Duerendale in eene riviere werp, ende hoe hi sinen gheest gha[f].

[32]

Roelant ainsiende sijn seer goede sweert, sloech met alle sijnre macht noch vijf oft ses sware slagen opten steen om dat breken soude, mer het ghinck sonder breken in den steen ghelijck ofte den steen houten hadde gheweest. Ende Roelant siende dat hi sijn sweert niet breken en conde, es sere verstoort sijnde gheghaen daer neven tot eene rieviere, die al root was van den bloede dat daer in ghelopen quam van den Ronchevale. In die self riviere werp Roelant sijn sweert Duerendale, d’welck terstont te gronde ginck.

     Ende Roelant en hadde synen arm na him noch niet ghetrocken als Galien te hem wairt ghereden quam, die tot hem riep: “Heere Roelant, hoe eest mit u?”

     “Bij mijnder trouwen, dat en weet ick niet,” sprack Roelant. “Ick ben soe seere machteloos dat ick mi niet verroeren en can. Eer de sonne te Gode ghaet, sal ick sterven moeten.”

     Als hem Galien also hoorde spreken, bestont hi te suchten. Hi es neven hem ghegaen, ende hem aensiende sach hi dat hem in een cortte stont drie werven de verwe zijns ansichs veranderde. Ten eersten wordt hem die verwe sijns aensichs groen ghelijck gras, ten tweeden also root als een rose, ten derden also swert gelijck een kole. Als Galyen sijn verwe also veranderen sach, wort hy uut grote compassye screyende, want hi wel mercte dat hi van der doot benaut was, ende sprack tot hem, segghende: “Roelant heere, ick bid u, eest uwe beliefte, gheeft my Duerendale, u sweert, want dat mine heb ick by onghelucke ghebroken.”

     “Bi mijnder trouwen,” sprack Roelant, “ghy hebt te langhe ghetoeft. Ick hebt in ghene riviere gheworpen.”

     Galien dat hoorende, sloech verstoordelijcken sijn peert mit sporen, haestelijcken ter plaetsen ridende daer hijt int watere gheworpen hadde, maer hy en conde dat niet vinden noch men en bevint niet dat zeedert oyt vonden es gheweest.

     Doen keerde Galien wederomme tot Roelant, dien hi op Valentijn, zijn peert, sette, ende leeden sonder enich toeven opten Ronchevale, daer sijn vader Olivier ende die ander waren. Daer leyde hi hem seer zuetelijck opter eerden neven sinen vadere, den bisscop Turpijn, Samson ende Berangier. Als Roelant plat opder eerden neven dye andere lach, sloech hi sijn ooghen ten hemel ende hem dochte dat hy sach onsen lyeven Heere met een groote scare inghelen ende den grooten heer synte Michiel, die een seer groote melodiose bliscap dreven om de zielen van die edele ridders die daer doot waren, die welcke si in den Hemel droeghen om den aerbeyt die si gheleden hadden teghens de Sarazinen om theilich kersten gheloof te versterckene. Ende Roelant dat siende, sprack: “Och God, goedertieren Vadre, laet U believen mijn siele te ontfane in U heylich rijcke met de sielen van mijn ghesellen, ende U belief mynen oom te verleenen sodanighen eere ende moghentheyt dat hi altijt vermeerdren mach U heylich kerstenrijcke, ende gheeft cracht den edelen jonghen ridder Galien datti mach vertellen minen heere, oom coninck Kairle, dliden dat ick ghehat hebbe zedert den tijt dat [ic] hem lestwerf sach.”

Nu segghe ick u waerachtelijck dat ic bescreven vonden hebbe dat in der tijt als Roelant sinen gheest ghaf, so bestont de eerde te bevene daer omtrent.

     Die edel ridder Roelant aldus ligghende nevens den grave Olivier ende neven d’ander baroenen, was so flau dat hy de doot niet meer weerstaen en konde. Doen verhief hi sijn hant, daer met makende dat teeken des heylighen cruyces, den almoghenden God synen gheest bevelende. Ende terstont sceyde zijn siele uut den lichame, de welcke de heylighe inghellen ontfinghen ende droeghen in dat rijcke der Hemelen, melodioselijcken den heere Jhesu danckende ende lovende in de eewicheyt.

*     *

*

Hoofdstuk [33]

Hoe Galyen eenen grooten griffoen versloech, die dat dode lichaim van den hertoghe Berrangier wilde verscoren.

[33]

Galien bleef tot omtrint der middernacht bi sinen vadere. Doen ghinck hi onder eenen pijnboom, an den welcken hi sijn pee[r]t Marchepijn bant. Daerna track hy sijn sweert om gras af te sniden voer sijn peert op dat eten soude, mair hi besach eerst oft zijn peert wel ghesinghelt was op avontuere oft eenich Sarazijn quame, datti te rasschere soude moghen op sitten.

     Mettien wordt hi siende eenen grooten vervaerlijcken griffioen, dye van der rotchen quam ghevloghen op den hertoghe Berangier, dyens hernasch hi met stucken van den live track. Dair na bestont hy des hertoghen dooden lichaem te vatten om dyen met hem te draghen. Als Galien dat sach, waende hi van quaetheden verwoeden ende bestont den voghel te bekiven gelick oft hi teghen een mensche ghekeven hadde, tot him segghende: “Ay, wreede voghel onghier, en condy niet ghaen soecken in desen gheberchte de Sarazinen, dier so menich es? Comdi ons aerme doode Kerstenen verslonnen? Hebben si niet onghevals genoich gehat!? ’t Waer u betere dat ghi in eene ander plaetse u aes haelde!”

     Maer den vogel die Galyens woerden niet en verstont, en liet dairom niet te verschoren den hertoghe Berangier. Ende als Galien sach datty sijn proye niet laten en wilde, bestont hy hueschlijken tot hem te ghane ende track sijn sweert om hem te slane. Ende ’t was op dye tijt so doncker dat hem den voghel nyet en sach noch sijns oock gheen gade en sloech, omdat dair so veel ghewapende menschen laghen die doot waren.

     Als Galien den voghel bi ghenoich was, gaf hi hem eenen so grooten slach dat hy hem thooft af sloech, ende den voghel viel ter eerden doot. Daerna ghinck Galien, dye edel baroen, wederomme tot den pijnboom daer sijn peert ghebonden stont, daer hi hem ruste tot dat dach was.

Ende als hi sach dat bestont te daghen, dancte hi onsen lieven Heere mit goeder herten. Daerna ghinck hi den griffioen besien die hi verslagen hadde, die seer groot, machtich ende wel ghefourneert was, ende soe groot van lichame dat men wel eenen waghen daer met soude gheladen hebben.

*     *

*

Hoofdstuk [34]

Hoe de groote coninck Kaerle opten Ronchevale quam, daer hi Roelant, Olivier ende dye andere baroenen doot vant.

[34]

Die wijle dat Galien den wonderlijcken griffoen aensiende was, hoorde hi slain veel trompetten ende claroenen, veel peerden brijssen ende draven, maer hi en wist wat dincken, weder dat Kerstenen oft Sarazinen waren. Dairom es hi rasschelijcken gheghaen tot Maerchepijn, sijn peert, lychtelijcken daer op scrydende, ende greep een groote stercke dicke lance die hy daer vant, want daer laghen genoech dyversce stocken, sweerden ende hernasch. Daerna es hi ghereden na die plaetsen daer hi ’t selve gherucht hoorde.

     Nu quam coninck Kaerle met alle sijn heyr eenen stercken draf ghereden sonder cesceren tot dat hy quam opten Ronchevale, daer hy ter eender ziden doot vont de twintich duysent kersten baroenen, die hy ghelaten hadde sinen neve Roelant, ende wel hondert duysent Sarazinen ter ander ziden op eenen hoop. De gheheele valleye van den Ronchevale was bedect met doode lychamen. Als coninck Kaerle daer quam, leende hi vore opten zadelboom ende sprack: “Alaes mynen neve, die so veel prisens weerdich was, dyen liet ic hier als ick van hyer reysde. Och, waer sal ick hem soecken?”

     Doen screden van den peerde ridders ende schiltknechten. D’een vant sinen neve, d’andere sinen broeder, de derde sinen oom. Die den druck ghesien hadde die elckerlike dair dreef, hi hadde uut compassien moeten screyen.

Mettien quam Galien uuter valleyen den berch op ghereden, die de Kerstenen terstont kennende wordt ende ryep met luyder stemmen tot hemlieden, segghende: “Ghy heeren ridders [ende] baroenen, waer es coninck Kaerle? Helaes, hi heeft te langhe ghetoeft!”

     Doen reet een ridder totten coninck, die tot him sprack: “Heere, siet ghinder den ridder ghereden comen die ghy dees weke ridder sloech, die u dede groeten met Godebeuf als hy de tidinghe brachte van den edelen Roelant, ende Godebeuf u seyde dat de soene was van Olivier. Hi eest. Ick kennen wel aen de wapenen. Sieten comen, lieve heere! Hy sal u tydinghe bringhen van uwen neve Roelant, ende hi sal u weten te segghen waer hi es.”

     Coninck Kaerle des ridders woerden verstaen hebbende, sloech sijn peert met sporen, tot Galien ridende. Ende als hi bi hem quam, groetten hi hem seer minlijken, segghende: “Dye Coninck der gloryen, dye ons met Sijn dierbare bloet heeft verlost, dye behoede den sone van Olyvier!”

     Met dien nam hem de coninck in sinen arm ende custen, tot hem segghende: “Broedre, ick bidde u doer den ghecruysten God, leyt mi tot Roelant, eest dat ghi weet waer dat hi is.”

     “Heere,” sprack Galien, “seer gherne.”

Doen reet Galien vore ende coninck Kaerle volchde Galien, dye hem den rechten wech leyde na de plaetsen dair de baroenen doot laghen. Ende alssi ter selver plaetcen quamen onder eenen castaniboom neven de rotce wordt coninck Kaerle siende de ses baroenen die bi malckandren doot laghen, midts den welcken hi levende meende verwoeden. Ende eer hy een woert spreken konde, viel hy driewerf in onmacht op den hals van sijn peert. Ende en hadden gedaen die hertoghe van Baviere ende Ogier van Denemercken, die hem quamen houden ende vertroosten, hi soude van den peerde ghevallen hebben, want hi was gelijck een doot mensche.

*     *

*

Hoofdstuk [35]

Hoe Galyen den verrader Guwelon dootslaen wilde in dye presencie van coninck Kairle, ende hoe Gouweloen ghevanghen worde.

[35]

Als coninck Kaerle sach sinen neve Roelant, ende d’ander genooten sach also doot ligghen, zide an zide neven malckanderen, was hi so seer droeve ende gestoort dat hem therte breken dochte, groot misbaer drivende om sinen neve Roelant, mit claghelijcken woerden segghende: “Och Roelant, lieve neve, ende ghi, grave Olivier, dien ick so seere beminde, dye noyt in eenighe battaille noch strijt ghemat en waert, ick weet wel dat ghy noyt versaeft en sijt gheweest so lange als den strijt duerde.”

     Doen quam Guweloen die seere gheveysdelijck hem gelatende oft hi van Roelants doot droef gheweest hadde, hem selven lyet vallen op Roelant, met gheveynsder herten seer claghelijcken segghende: “Och Roelant, edel campioen, ter droever tijt bleefdi hier. Nu hebben u de heydenen verslaghen, dies hebbe ick groote bitterheyt in der herten. Ick wilde bi den levenden God doot wesen voer u, ende ghi noch levende als ic. Ay Kaerle, edel coninck, nemmermeer en seldy sodanighen ridder verwerve[n]! ’t Was de bloeme der rydderschap, den pylaer der campioenen, den troost der mannen van wapenen, donderhout van den kersten gheloove.”

     Dese ende deser ghelijcke worden sprack Gouwelloen de verrader op dat men sijn verraetschap niet gheware worden soude.

     Maer als Galien hem sodanigen claghende woerden hoorde spreken, waende hi van quaetheden sijns sins berooft worden ende sprack tot conynck Kaerle so luyde dat elckerlick verstaen mochte, met thoernyghen woerden segghende: “Hay alderedelste coninck, wat dincti? Siet hier den verrader die vercocht heeft uwen neve Roelant, mynen vader Olyvier ende d’ander baronen, d’welcke ick hem loonen sal met den snede van mijn sweert!”

     Ende dat segghende wylde Galien sijn sweert trecken om den verrader Gouwelon doot te slaene. Maer coninck Kaerle keerde dat, tot Galien seggende: “Mijn lieve vrient Galien, ic wyl eerst ondersoecken dye waerheyt van der saken, ende kan ick bevinden dat hi der verraderien schuldich es, soe sal ick hem levende doen villen ende dan braden.”

     Doen riep hi Menelon, Dierick, Huge Daubemerles ende sijn broedre, tot de welcke hi sprack: “Hoort na mi, ghi heren, ick wille dat ghi Gouwelon vanct ende hem verwaert op de verbuerte van u lijf, want eest dat hi u in eeniger manieren ontcompt, ick sal u alle t’samen doen hanghen oft braden!”

     Dair op die heren den coninck antwoerden, segghende: “Ghenadighe heere, uwe ghenade en derf daer vore nyet sorchfuldich wesen, want wi hem wel verwaren sullen.”

     Doen vinghen si Gouweloen, dien si met stercke coerden die handen so vast bonden dat hem d’bloet ten naghelen uut borste.

*     *

*

Hoofdstuk [36]

Hoe Galien met een groote armee van ridders met Gheeraert van Viennen ende meer andere reysde om dlant van Spaengnen te wynnen teghens de Sarazinen.

[36]

Groote droefheyt was gemaict dien dach als coninck Kaerle op den Ronchevale comen was, daer hy sinen neve Roelant doot vonden heft ende alle die twintich duysent baroenen die hi hem ghelaten hadde. Elckkerlick dreef groot misbaer ende maecte grooten rouwe om sijn maghen ende vrienden die daer doot lagen doer de verraderie van Gouweloen. Ende met dat elckerlijck sinen vrient beclagende was, quam Galien voer den coninc, de welcke sprack soe luyde dat elckerlijck hooren mochte, segghende: “Ghi heeren, princhen ende baroenen, laet wesen desen druck die ghi drijft, ende comt met my! Ick sal u Sarazinen ghenoech wisen ende die ghene die uwe maghelinghen ende uwe vryenden verslaghen hebben, op dat ghy daer wrake over doen moecht, wildi. Want eest dat ghi daer gheene wrake over en doet, dat sal u allen een eewige scande wesen!”

     Een gheheeten Gheeraert van Viennen, die Ghaliens oom was, hadde so grooten blyscap in der herten dat wonder was, om de woerden die Galien ghesproken hadde, ende sprac tot Galien, segghende: “Ick belove u, neve, dat ick u niet begheven en sal also langhe als ick leve! Ick heb noch vier duysent mans wel ghereden ende ghewapent om u gheselschap te houden.”

     “Ende ic,” sprack Arnout, “hebber noch vier duysent.”

     “Desghelijcke heb icker oock vier duysent,” spraken Bennes ende Aymeri, “die alle t’samen bereet sijn te reysen met u.”

     Doen namen si terstont oerlof aen coninck Kaerle, die noch grooten rouwe maecte [om sinen] neven Roelant.

Nu heeft Galien aenveert den last van die armee, ende als een stout avonturier wilt hi reysen Spaingnen winnen, dat doen tertijt die Sarazinen besittende waren. Hi bestont sijn volck te scicken dat ghekosen was met hem te reysen, sijn battaellen oerdonerende, ende gaf den last om de avantgarde te leyden Arnout van Bellande, die een wijs stout ryddere was, ende hadde in der avantguarden vier duysent ridders wel toegherust ende opgheseten. Bennes ende Aymery desghelijke hadden vierduysent mans van wapenen om de achterhoede. Gheeraert van Viennen ghaf zijn volck Galien, die altijt by malckanderen bleven, want sy neven waren.

     Als Galien zijn volck in goeder oerdonancien ghestelt hadde, geboot hi die voerts te ghane na een stat Monsureyn gheheeten, dair een scoon vermaert casteel binnen stont soe dat in heel Spaingnen desghelike niet stont. Doen tertijt was daer binnen de dochter van Marchille, die alderschoonste maecht van Spaengnen, Guymande gheheeten. Dit casteel was dalderrijcste van Spaengnen, dat alderstercste ende dalder vernaemste. Desghelijke was die stat oock sterck, wel besloten ende machtich, ende om der sterckheyt wyl hadde Marchille sijnder dochter dair binnen synen scat ende den scat sijns broeders Belligant te verwaren ghegheven. De stat van Monsureyn was costelijcken schoone. ’t Casteel stont op een hooghe steenrotce, d’welcke nyet moghelijck en was om winnen dan doer verraderie oft eenigherande listichheyt.

Nu reysde ons volck so langhe dat si der stat beghosten te naken ende omtrent drie milen daer by quamen. [Doe] thoonde Galien sijn volck de stat ende ’t casteel, tot henlieden segghende: “Ick gheef u alle den rijcdom die daer binnen es. Sijt te deser reysen vroem, u selven rijck makende, wreect uwe vrienden, altijt onderhoudende dat heilich kersten gheloove!”

     Daerna sende Galien fourragiers alle die contreye dore, vier duysent mans dyet al stelden te viere ende te sweerde, alle de Sarazinen dootslaende die sy crighen conden, met hemlieden bringhende grooten roof van peerden, ossen, schapen ende diversche juweelen.

Als de Sarazinen saghen dat de Kerstenen soe grooten bloetstortinghe deden, beghonnen sy te vliene ghelijck verloren minschen in sulcker manieren van allen ziden vliedende so dat si tot eenen hoop wel versaemden twe duysent vijfhondert, die alle in die bosscen liepen om haer leven te salveren. Maer also Galien van avontueren doer de boschagien pasceerde daer de Sarazinen quamen om hemlieden te berghen, worden si ontmoet van Galien ende van zijn volck, dye wel ghewapent ende wel ghereden waren, maer dye Sarazinen niet, dies si alle t’samen van den Kerstenen verslaghen waren, so datter niet een levende ontghinck, groot noch cleyne, out noch jonck.

     Na dese vervaerlyke bloetstortinghe reden de Kerstenen uuten bosch op een scoon groen plaetse, doen tertijt buyten den bosch stont, daer scicten si haer volck.

*     *

*

Hoofdstuk [37]

Hoe Gheerraert van Viennen veel tenten sach, daer meer dan twintych duysent Sarazinen binnen saten en aten, ende hoe die verslaghen worden van hem ende van Galien.

[37]

Galien reet seer stoutelijcken met Gheerraert ende Aernout van Bellande mit alle die ander vromme campioenen tot dat si seer bi die stadt van Monsureyn quamen, ende in de voerhoede wasser omtrent vier duysent. Ende als si bi Monsureyn begonsten te comen, Gheeraert van Vyennen, die voer alle d’ander reet, wort siende neven een groote rotce in een scoone groen valleye veel dyversce schoone tenten, daer groote menychte van Sarazinen bynnen waren. Ende dat aen siende sach hy veel Sarazinen gaen in die selve tenten ende uut coemen, van den welcken de somighe dranck droeghen ende die somighe droeghen spise. Als Gheeraert de ghene sach die de spise droeghen, en wist hi wat peysen, seer verwondert sijnde wat volck dat wesen mocht ende waerom si niet ghereyst en waren tot in die stat van Monsureyn om haer maeltijt te houdene. Doen sinde hi een van sijn verspiers tot dier plaetsen om dat hy vernemen soude wat volck dat wesen moechte. Welcke verspieder, als hi [w]ederom quam, hem vertelde dat het volck was van Belligant, den broedere van Marchille, die in Torckijen succours hadden ghehaelt om tot Marchille te bringen, met welck volck waren vyer groote vermairde coninghen, van den welcken d’een generael capiteyn was boven d’andre, ende men noemden Mauprijn, coninck van Torckien, een vervaerlic Sarazijn. Deze was broedre van Corsuble, dye Galyen verslaghen hadde, ende een neve van den coninck Pinaert. Mit Mauprijn waren ter tafelen geseten drie ander heydensche coningen ende meer dan twintich duysent strijtbarighe mans. Alle den nacht hadden sy sonder eenich toeven ghereden om te coemen tot den coninck Marchille, dyese hadde doen halen om conynck Kaerlen te bevechten, ende in die scone valley hadden si haer tenten ende pauweloenen gheslaghen om henlieden aldaer int groene te ververscene.

Binnen desen es Galien met zijn heyr comen bi Gheeraert, die tot hem sprack: “Lieve oom, waerom hebdi u volck hier doen houden?”

     “Neve, siet ghinder in ghene tenten sijn Sarazinen gheseten ter tafelen,” sprack Gheeraert. “Believet u, wi selense ghaen bevechten ende nemen haer spise.”

     “Bi mijnder trouwen, tis mi lief,” sprack Galien.

     Doen quam Galien tot de avantgarde, die hy sette in oerdonancyen ende sprack tot Geerairt: “Ghi hebt vijf duysent mans ende Arnout van Bellande vijfduysent.” Tot den welcken Galien sprack: “Ghy sult verborghen bliven opten hoeck van gheen bosch, ende eest dat si daer inne vlieden willen, so seldise keeren!”

     Ende Galyen nam met hem thien duysent ma[n]s. Ende mettien dat si van malckanderen sceyden souden, quam een bespieder die tot Galien sprack: “Heere, oerdoneert terstont u volck, want nemmermeer en moechdi beter te pas comen dan nu! De Sarazinen sijn alle onghewapent ter tafelen gheseten.”

     Als Galyen des boden woerden verstont, riep hy tot Gheeraert: “Och lieve oom, rijt lichtelijcken met u volck nevens den bosch, ende ick sal rechtvoerts in die tenten rijden! Ende Arnout sal ter ander zi[d]en riden om die passagie te wachten.”

     Ghelijck als Galien beval also deden si op dat de Sarazinen niet vlieden en souden binnen dye stat van Monsureyn.

     Doen sloeghen sy haer peerden met sporen, seer raschlijck ridende in die tenten daer de Sarazinen sonder eenich achterdyncken goede chiere maecten, tot die welcke si met luyde stemmen riepen: “Slaet doot, sla doot, dese ongheloovighe honden op dat sijt niet al t’samen alleene en eten!”

     Doen mocht men aenscouwen de Sarazinen doirhouwen, doerkerven ende van die tafelen doot vallen met groote hoopen, so datter daer verslaghen worde vijf oft ses duysent eer iement eenighe were boot.

Maer als coninc Mauprijn sach de grote moert die de Kerstenen onder sijn volck doende waren, liep hi uut sijn tente, hi sloot sinen hellem, sinen voet stelde hy in den steghelreep, op sijn peert sprynghende, [ende] desghelijcke deden d’ander coningen ende meer dan vijf duysent Sarazinen, die alle bestonden te vliene, meenende hen leven te salveren. Maer Arnout met sijn volck reet hen te ghemoette, die so felliken op hen sloech dat si den doot smaken moesten. D’welck Mauprijn siende, bestont na den bosch te riden om sijn leven te salveren. Maer Galien die him wel vlieden sach, reet hem na in den bosch, daer hem Galien verslaghen soude hebben, maer Mauprijn badt hem ghenade, segghende, waert datti sijn leven salveerde, ’t soude hem grootelijcken profyteren.

     “Dat en sal ick niet doen,” sprack Galien. “Ick en sal u niet betrouwen, maer ick sal u thoot afslaen!”

     “Bi mynen god,” sprack die Sarazijn, “ick ghelove u by mijn trouwe ende bi mijn wet, eest dat ghi mi van der doot spae[r]st, ick sal mi laten dopen ende ghelooven in uwen god Jhesus, ende ick sal u leveren de stat Monsuereyn met dat stercke casteel. Daer binnen es een maecht, ghenoempt Guymande, de alderscoonste die noyt man sach, dochter van Marchille. Daer binnen es oock den schat van Marchille ende van Belligant, sijn broeder.”

     Doen Galien hoorde dat hi hem soude laten doopen ende dat hy hem leveren soude Monsureyn ende ’t casteel, ontfinck hi des Sarazijns eet ende spairden van die doet. Doen gaf hem Mauprijn sijn sweert ende Galien hinck dat ain sijn zide. Daerna es hy op sijn peert gheseten ende leyde den coninck Mauprin met hem.

     Galien es met Mauprijn so langhe ghereden dat hy comen es bi Gheerairt, Aymeri, Bennes ende Arnout van Bellande die verslaghen hadden alle de Sarazinen die meenden te ontvliene.

Doen aten ende droncken de Kerstenen alle de spyse ende dranck die de Sarazinen daer bracht hadden. Ende als sy wel gheten, ghedroncken ende goede chiere ghemaect hadden, dede Galien blasen om te vertrecken. Ende als sy alle t’samen verghadert waren, gheboot Galien ende Arnout dat si reysen souden den rechten wech na Monsureyn, dat op een steenrotce stont, d’welck van verre seer schoone was te aensiene. Seer groot verlanghen hadde Galien om te aenscouwen de schoone maecht Guimande, van die welcke Mauprin, de ghevangen heydensche conynck, seer vele ghesproken hadde.

*     *

*

Hoofdstuk [38]

Hoe Galyen sijn volck leyde na Monsureyn, ende hoe dat casteel inne ghenomen wort doer de subtijlheyt van Mauprijn, dien Galien ghevanghen hadde.

[38]

Teghen het zuyden was gheleghen die stadt van Monsurain, daer binnen een schoon playsant casteel stont, op wyens princepalen torren eenen dierbaren carbonckel stont, die so wel bi nachte lichte als [die sonne] bi dage. Doen en wylde Galien niet, die sijn volck dair bracht hadde, dat si bi dage aen de stadt comen souden. Ende alst nacht was, Mauprijn dye den wech wel wiste, leydese tot aen de mueren van Monsuereyn.

     Doen vraichde Galien, die bi Mauprijn reet, wat daer so claer lichte.

     “Bi mijnder trouwen,” antwoerde Mauprijn, “tes eenen carbonckel, den edelsten die noyt man sach, die op dopperste van dit casteel staet.”

     Als Galien dat hoorde, verblide hi ende riep Gheeraert van Vyennen, Bannes, Savary, Arnout, Aymeri, tot hemlieden segghende: “Ghi heeren, Mauprijn heeft mi gheseyt dat in dit casteel is dalder scoonste maecht van deser contreyen. Ick ben van sinne dat casteel te bestormen, ende conde ick dat crighen, ic en wilde daer voer niet kiesen eenich coninckrijcke. Daerom biddick u allen dat ghi mi nerstelijcken bistaen wilt, want ick groote begheerte hebbe die maecht te aensc[o]uwen.”

     Dair op hem die edel baroenen antwoerden dat sinen wille ghescien soude, ende volchden hem sonder eenich toeven.

Nu reet Galien den rechten wech na Monsureyn ende beleyde dat casteel in der nacht, daer rontomme veel dycke haghedochten ende doernen stonden, dair dye Kerstenen in een cleyn boschken ghinghen sonder eenich gherucht te maken, ende midts dye groote claerheyt van den carbonckel mochten sy wel sien de scoonheit ende dbevanck des casteels.

     Doen sprack Mauprijn tot Galien, segghende: “Here, dit teghewoerdich casteel dat ghi hier metten ooghen aensiet, es alsoe uutnemende sterck dat onwynbaer es, al quamer alle macht van Kerstenrijck vore, soe en souden si dat in veel jaren niet winnen moeghen met crachte, ’t en ware bi eenighe subtijlheyt oft practijcke. Maer ic weet ons goet raet om dat te winnen, believet u.”

     “Hoe, dat segt my!”, sprack Galien.

     “Bi mijnder trouwen,” sprack Mauprin, “wildi mi ghelooven, wi selen in dit casteel ghaen, ghi ende ick, met tsestych ghewapende mans, ghaende totten poertier dien ick wel kinne, gheheten Durgant, tot den welcken ick Affrijckaens spreken sal ende gheven hem groote loghenen te verstane om hem te bedrieghen, tot hem segghende dat Belligant, zijn heere, mi daer ghesonden heeft, ende dat ic brieven bringhe aen die edel maecht Guimande. Ende u volck sal blyven hyer neven in dit cleyn boschken. Ende als wi daer binnen sijn selen int bovenste van den palleyse, so suldi uwen horen blasen. Dan sal u volck bi ons dair opt casteel comen.”

     Galien dat hoorende, dede ghereet maken tsestich mans van wapenen, de alderbeste, de stercste ende stoutste die hi hadde. Ende als sy wel ghewapent ende ghereet waren, leydese Mauprijn na ’t casteel tot voer de pryncepale poerte. Doen ryep Mauprijn totten poertier, mit luyder stimmen segghende: “Hou Durgant, ic bid u, doet op de poerte! Laet mi inne!”

     “By Mahon, ick en mach also niet inne laten,” sprack Durgant. “Ghy en sult hier niet binnen comen ten zi dat mi vrouwe Guimande mi dat oerloef gheeft.”

     “Nu gaet,” sprack Mauprijn, “ende segt my vrouwen dat hyer es de coninck Mauprijn die haers verwacht!”

     Ende Durgant sprack dat hi gherne ghaen wilde.

Doen ghinck hi boven opt palleys aen mi vrouwe Guimande ende sprack tot haer aldus: “Mi vrouwe, daer buyten voer de poerte sijn Sarazinen ende Torcken die my gheboden de brugghe neer te laten, mair ick en heb dat niet willen doen sonder uwen oerloef.”

     “Durgant, ghy zijt te prisenne,” sprack Guimande, “vertoeft hier een weynich. Ick ga teghen hem spreken, so sal ick weten wie si sijn.”

     Doen sach sy uut een veynster ende riep seer luyde, segghende: “Wie zidi, ghi heeren, die hier binnen wilt wesen?”

     “Vrouwe, ick ben een conynck uut Torckien,” sprack Mauprijn, “u oom, damirael Bellygant, sende mi ghisteren tot u met dese tsestich ridders om uwen edelen persoon te dienen.”

     Doen beval si den poertier dat hise inne laten soude.

     De poertier ontsloot de poerte, hy liet de brugghe nedre, ende Galien ghinck aldereerst inne, daerna Gheeraert van Viennen, Mauprin, Savary ende voerts alle d’ander ridders.

Als si alle binnen waren, lieten si thien ridders om de poirte te verwaren, ende Mauprijn leyde Galien mitten andren boven in een seer scoon sale, daer veel heeren ende jonckers waren, die mit scaken verdreven den tijt. Als Mauprijn binnen der salen was, track hi sijn sweert ende Galien oock.  Disghelijcke deden alle d’ander die mit hem comen waren. Ende Mauprijn, dye deerste was voer alle d’ander ghainde, omdat Galien noch sijn gheselscap niet dincken en souden dat hyse verraden wilde, sloech terstont den eenen heere die metten scaecberde speelde, in sinen hals dat het hooft opt scaecbert viel. Dair na sloech hi op den anderen die met hem speelde, dat hi hem totten tanden cloofde. Daerna versloech hi alle d’andre die in der salen waren.

     Dat gesciet sijnde, Mauprin dien alle de gheleghentheyt van den casteele bekint waren, leyde Galien met sijn gesellen bat voerts in een ander sale daer veel heeren, jonckers, scyltknechten waren, diversche recreacie drivende, seere rijckelijcken ghecleet. Ma[u]prijn sloech terstont eenen wonderlijken grooten Sarazijn alsulcken swaren slach op sijn hoot dat hi hem tot de myddelt cloofde. Daerna sloech hi eenen andren thoot van den scoudren. Doen sloech Galien ende d’andere baroenen so gheweldelijcken op dye Sarazinen datter niet een te lyve en bleef dan die kersten worden wilde.

Doen hoorde Guimande tgheruchte ende quam in de salen, daer sy haer volck doot sach ligghen met groote hoopen, dies si ontverwet ende bevende wort van vervaertheden. Sy wordt Mauprijn siende, totten welcken si sprack: “Hay verrader, hoe hebdi so stout gheweest dit volck hier tot mi te bringhen?”

     “Vrouwe, dat sal ick u segghen,” sprack Mauprijn. “Hier bynnen heb ic u bracht een de alderbeste ridder van gheheel Vranckerijcke, dye de sone es van den grave Olyvier van Viennoys, die my ghistren verwan in den strijt, daer hi my thoot af slaen wilde. Ende doer de vreese die ick hadde, gheloefde ic hem, waert sake dat hy my wilde te live laten, ick soude hem hier bringhen om u te siene. Ende ’t es Galien Rethore, een daldervromste van alle Kerstenrijck.”

     “Van hem heb ick veel hooren spreken,” sprack Guimande. “Hy heeft verslagen Corsuble, Maratram ende den hoochmoedeghen coninck Pinaert, die de vromste, die machtichste ende dye ontsienste coninck van Torckien was. Dees drie waren mijn ooms. Maer eest dat dese Galien, die ghi hier binnen bracht hebt om mi te siene, my te houwelijcke hebben wylt, ick sal hem gheven alle de slotel van den casteele, ende ic sal hem maken heere van Monsureyn. Ick sal ghelooven in sinen God Jesus, ende ter lyefden van hem sal ick kersten worden. ’t Es gheleden meer dan acht daghen dat ick heb hooren vertellen sijn vromicheyt ende schoonheyt, soe dat ick zedert die tijt niet en hebbe konnen gheslapen noch gherusten doer sijn liefde, want ick therte met sijnre liefden so ontsteken hebbe dat ic hem coninck maken sal over dit conyncrijcke int gheheele, dies hi met sijn heyr sonder iemant te ontsiene sal moghen reysen tot Saragossen.”

*     *

*

Hoofdstuk [39]

Hoe Galien met die scoone Guymande sprack, ende hoe si hem te houlike begheerde, ende hoe si malckanderen gheloefden te trouwen.

[39]

Als Galien ende Mauprijn mit de hulpe van Gheeraert van Vyennen, van Savary ende van die ander baroenen die met hemlieden waren, hadden ter doot bracht dye Sarazinen die opt casteel waren, ghinghen sy wandelen lancx der salen, daer de maecht Guimande seer rijckeliken verchiert quam mit Mauprijn, die haer Galien thoonde. Als si Galien sach, dede si hem reverencie, ende Galien groette haer seer minlijcken, segghende: “Vrouwe, Jhesus verleene u ghesontheyt ende gheve u den wylle dat ghy begheert gedoopt te worden.”

     Ende die maecht antwoerde hem, segghende: “Die self God daer ghi aen ghelooft, wil u ende alle de ghene die ghi bemint, beschermen!”

     Daerna nam si hem by der hant ende leyden aen d’een zide, tot hem segghende: “Galien, verstaet mijn gepeys. Ghi hebt verslaghen Ba[la]tra[m], Corsuble ende Pinaert, die soe seere ontsien waren. Weet dat dees drie mijn ooms waren. Veel meer mijnder vrienden hebdi verslaghen. Maer soe veel heb ick hooren vertellen van uwe vromicheyt ende cracht dat mijn lychaem zedert noyt en heeft konnen slapen noch rusten om de groote liefde die in mijnder herten onsteken es doer u, midts den welcken ick u vergheve die doot mijnder ooms ende mijnder vrienden. Ende wildy my te houwelijcke nemen, ick sal mi laten doopen ende doen doopen alle die van Monsureyn. Ick sal u doen draghen de croone over dit gheheele conincrijcke ende gheven u alle den scat ende rijcdommen die hier binnen sijn.”

     Doen gheloefde haer Galien, soe verre alst haer belyefde, dat hy haer te houwelijcke nemen soude in dien si haer wilde laten doopen. Ende die maecht beloefde hem dat si haer soude laten doopen. Mits den welcken si in dier selver tijt malckanderen te trouwen gheloefden.

*     *

*

Hoofdstuk [40]

Hoe de maecht Guimande tot hair ontboot twintich de machtichste mannen van der stadt van Monsureyn, dat si met haer souden comen spreken, ende hoe die van der stat ’t casteel belopen wilden, ende hoe sy van den Kerstenen doot gheslaghen worden.

[40]

Die wijl dat ons baroenen binnen tpalleys waren, die jente maecht Guymande, dye haer voernemen spoeden wilde om dat si houlijcken soude, ontboot haesteliken twintich mans dye dalder meeste bewint in der stadt van Monsuereyn hadden, dat si met haer souden comen spreken, de welcke haestelijcken tot haer quamen. Ende als si comen waren, leyde si die alleene in een secrete plaetse ende vertelde hemlieden haer sake, seggende: “Ghi heeren, ick heb u ontboden om dat ghi weten sout dat ick nu terstont houwelyken wille aen eenen edelen ridder die de sone es van den vermaerden grave Olivier van Viennoys, dye een edel man es, stout, vrom ende vol scoonheden. Ende ick ben ghesint mi te laten dooppen, om welcker saken wille ick u bidde ende aen u beghere dat ghy u wilt laten dopen ende doet doopen alle tvolck van der stat. Ende ick sweer u bi den God Jhesus, in wien ick ghelooven wille, dat ick alle de gene sal doen onthoofden dye nyet ghedoopt en willen wesen!”

     Als de Sarazinen der maghet woerden verstonden, antwoerden sy haer dat si hem daer op met malckanderen beraden souden.

     “Ten baet gheen beraden,” sprack Guimande, “want ick wille dat also sal geschien. Daerom siet wat u te doene staet!”

     “Vrouwe,” sprack een van den Sarazinen, “men moet eerst oerdineren hoe men tvolck sonder beroerte daer toe brenghen sal dat si hen selen laten doopen, want vernemen si dat, si sellen tegen ons opstaen.”

     Nochtans consenteerden de Sarazinen der maghet Guimande hare begheerte, van den welcken sy seer blide was, maer si deden de contrarie, doer d’welck groote moert gesciet, ghelijck ghi hooren sult.

Terstont als de twintich Sarazinen an de vrouwe oerloef ghenomen hadden, sijn si van de trappen des casteels haestelijken ghegaen, want si seer groote sorghe hadden datse die Kerstenen doot slaen souden, want si wel ghesien hadden de ghene die binnen den casteele doot laghen. Als sy van daer [buten] waren, sijn si terstont in die stadt gheghaen ende en hielen niet secreet tgene dat hen de vrouwe gheseyt hadde, maer alle twintich t’samen met luyder stemmen riepen si: “Ter wapenen! Ter wapenen! Dye Kerstenen sijn binnen den casteele, die alle ons volck verslaghen hebben, ende mijn vrouwe wylt ons alle t’samen verdriven.”

     Als de Sarazinen alsoe hoorden roepen, liepen si terstont in die wapene ende waren also seere beroert datter binnen min dan een huere versaimden rontomme ’t casteel meere dan vijfthien duysent. Onder die welcke Galien metten Kerstenen selcken moert dede dat niement van den selven Sarazinen en bleef te live dan die ghe[n]e die kersten worden wilden. Daerna ghinghen de Kerstenen in der stadt, daer si alle de huysen open smeten, dooslaende wijf, mans, kinderen, out ende jonck, totten getale van drie duyzent. Ende doverblijf van den Sarazinen die te lyve bleven, waren wel omtrint acht duysent, vielen op hen knien voer dye Kerstenen, segghende dat si hen souden laten dopen ende ghelooven in Jhesu Cristo, de welcke doen van der doot worden ghespaert.

     Dese moert gheschiet sijnde over die vermaledide Sarazinen der stadt van Monsureyn, keerden de Kerstenen wederom int casteel, daer hem elck ontwapende. Daerna sijn si gheseten ter tafelen, goede chiere makende sonder e[n]ighe sorghe der Sarazinen.

Ende Galien, overdinckende de groote victori dye hem onse lieve Heer verleent hadde, dancte hi Hem dies seere devotelijcken. Daerna ontboot hi Durgant den poertier dat hi haestelijken tot hem comen soude, die welcke sonder eenich toeven tot hem quam. Ende als hem Galien sach, sprack hy tot hem, segghende: “Durgant vrient, ick behore u te beminnen om den goeden dienst die ghi ons heden bewesen hebt ende nemmermeer en sal ick u begheven!”

     “Ick bidde u om Gods wille here,” sprac Durghant, “doet mi doopen op dat ick voertdane als een goet kersten mensche leven mach.”

     “Dat sal u gheschien,” sprack Galien, “alst u belieft.”

Nu willen wy swyghen van Galyen, die mit sijn gheselschap blijft opt casteel van Monsureyn bi de scoone maecht Guimande, ende spreken van den grooten coninck Kaerle dien Galien ghelaten hadde op den Ronchevale, neven sinen neve Roelant groot misbaer drivende.

*     *

*

Hoofdstuk [41]

Hoe Marchille met dertich duysent Sarazinen op den Ronchevale quam, ende hoe hem dye Kerstenen bevochten.

[41]

't Es waerachtich dat Galien op ’t casteel van Monsuereyn bleef, ghelijck gheseyt es. Maer die goede coninck Kaerle was bleven op den Ronchevale nevens Roelant, seere bedroeft om sijn doot. Binnen welcken tijt de coninck Marchille versaemde dertich duysent Sarazinen om daer met te reysen op den Ronchevale. Ende als die ghereet waren, gheboot hi henlieden dat si op sitten souden en hem na volghen. D’welck si deden, so langhe ridende dat sy quaemen ter plaetsen van der avantgarden op den Ronchevale, daer coninck Kairle sittende was bi sinen neve Roelant, diens doot hi sere screyende beclaechde.

     Als Marchille den grooten conynck Kaerle sach, riep so luyde dat hijt wel mochte verstaen, tot hem segghende: “Waer zidy, groote coninck Kaerle? Hoe en comdy nu niet wreken de doot van uwen neve Roelant ende van den grave Olivier, die my de valsche verradere Gouweloen laestent verkochte, die mi dese scade ghedaen heeft, soe dat ick noyt quader comanschap en dede, want ick so vele van mijn goede vrinden verloren heb dat ick tghetal niet en weet. Mair bi den god Mahon, ick sal Gouloen doen villen eer drie daghen, mach ick hem crighen, want valschelijken heeft hi mi ende mijn vrienden verraden die hier doot ligghen. Maer mach ick hem crighen, noyt mensche en heeft meerder torment gheleden dan ick hem aen doen sal!”

     Als coninck Kaerle de woerden van Marchille verstont, docht hem thertte breken van ghestoortheyden, ende aensach sijn baroenen die daer over al doot laghen. Daernae sach hy seer deerlicken op Roelant, tot den welcken hy seer luyde roepende sprack: “Helaes, mijn beminde neve Roelant, waer om en hebdy niet gehoort de woerden die dese vermaledide Sarazijn gesproken heeft, dien ick ter liefden van u sine hoochmoedicheyt sal vellen? Och wairachtich God ende minsce, gheeft mi cracht ende macht, believet U dat ick Roelant ende alle mijn ander vrienden wreken mach!”

     Doen sprack dye hertoghe Naymes, tot hem segghende: “Heere, om Godswille, en spreeckt niet meer teghen die doode, maer keert u sprake totten levenden!”

     “Och hertoge Naymes,” sprack coninck Kaerle, “met rechte moet ick u beminnen, want ghi mi oyt ghetrouwe hebt gheweest in woerden ende in wercken.”

Als de hertoghe Naymes met minliken zueten woerden conynck Kaerlen vertroost hadde, leyde hi hem in sijn tente, want noyt en sprack hy contrarie den ghenen dat hem de hertoge Naymes segghen wilde, ende nemmermeer als de coninck ghestoort was, en dorste iemant teghen hem spreken dan de hertoghe Naymes. Als dan coninck Kairle in zijn tente was, dede hy hem wapenen, ende gheboot dat hem elckerlijc ghereet maken soude om striden. Doen dede hi slaen die trompetten ende claretten ende sadt op sijn peert Blansadijn, sinen scilt voer hem hanghende, die seer rijckelijken ghewracht was. Daerna eyschte hy een stercke grove lance, die men hem ghaf. Doin sloech hi Blansadijn met sporen so fellijcken dat het bloet tot alle ziden afliep, rijdende teghen Mairchille, dien hi in sinen scilt so raecte dat hyen heel doerstack ende sijn lance in veel stucken brack. Doen track hi Joyeuse, zijn sweert, haistelijcken, op den helm van Marchille eenen so swaren slach slaende dat die costelijke ghesteenten mitten circkel ter eerden vloghen. Den slach scamte van den helm opten scilt ende so voerts op sijn scouder, die hi swaerlijken tot op dbeen wonde.

     Nu en hadde Maerchille maer een hant dair hi hem mede behulpen conde, want Roelant hadde hem dye eene af gheslaghen voer Angoire, mair hi hadde doen maken een andere hant van fijn massij[f] gout, daer hy met hyel den thoom van sijn peert. Maer metten slach die hem coninck Kaerle ghaf, sloech hi die riemen ontwee daer met die self hant vast gemaect was, ende sloich sijn peert den halven hals af, ende tpeert met Marchille viel ter eerden.

     Terstont als dat de Sarazinen sagen, quamer rontom hem meer dan twintich duysent om hem wederom te peerde te hulpene. Doen bestonden de Sarazinen den coninck Kaerle swairlijck te bevechten, hem also veel slaghen ghevende dat wonder was dat sy hem niet doot en sloeghen, ende sloeghen sijn peert onder hem doot, dies hi seere gestoort was. Maer hy spranck terstont seer lichtelijck van der eerden op, sinen scilt stellende voer hem, tallen ziden met sijn sweert Joyeuse slaende, ende alle dye hy raecte, bleven opter plaetcen doot oft ten minsten haerder macht berooft, want hi seer sterck ende machtich was. Maer seer weynich soude hem gheholpen hebben sijn cracht ende stercheyt, en hadde hi niet seer haestelicken ghesuccoereert gheweest, ende ware doot bleven en hadde hy niet gheroepen “Montjoye sint Denis!”.

     Soe luyde riep hi dat de hertoghe Naymes hoorde ende Ogier van Denemercken, dye terstont tot dier plaetcen quamen ende alle de Kerstenen versaemden omtrent hem, de welcke als sy coninck Kaerle te voete saghen, meenden verwoeden. Doen ghaven si hem een peert ende hebben hem wederom te peerde geholpen.

Als hi wederomme op gheseten was, bestont den strijt veel fellijcker ende straffelijcker dan te voren. Daer worde menyghen scilt doersteken, menighen halsberch doerslagen [ende] doerhouwen, menych vaenken ghescoert, d’een doode op d’ander gheworpen. Seer fellijken sloech de hertoge Naymes, Ogier van Denemercken, de hertoghe Huyghe van Nantes, dye menighen van den live beroofden. Dese Huyghe hadde een groote cudgie met die welcke hy de Sarazinen versloech ghelijck verckenen. Hy hadder menighen te borsten gheslaghen ende die hersenen uuten hoofde doen vliegen. Niemant van coninck Karels ridders en veysde hem, [w]ant in dat eerste gevechte bleven meer dan thienduyzent Sarazinen doot.

     Ende als coninck Marchille soe grooten hoopen van Sarazinen doot ligghen sach, meende hy al levende verwoeden ende blies sinen yvooren horen drie reysen seer luyde ende versaemde alle sijn volck rontom hem, de welcke alle versaemt sijnde int gheheele nyet meer en waren dan twintich duysent. Doen ainsach Marchille sijn doode volck, dyer meer waren dan thien duysent, dies hi so grooten druck in der herten hadde dat wonder was dat hi niet en ontsinde, sinen god Mah[o]n ende zijn wet blasphemerende, ende uut groote ghestoortheyt sloech hi mit sijn sweert eenen Kersten op synen helm eenen so groten slach dat hi hem totten tanden cloofde.

     Als conynck Kaerle den selven slach sach, waende hi sijns sins ghemissen, met grooten thoerne totten coninck Marchille ridende, dien hy met Joyeuse, zijn sweert, eenen soe groten slach op sinen helm ghaf dat hi doer den helm ende doer de stalen huyve ghinck ende hem af sloech d’een oore met die een wanghe, ende voerts viel den slach opten arm so dat het sweert daer in ghinck tot op dbeen, midts den welcken Marchille doer dye groote pine die hi ghevoelde van den peerde in onmacht op die eerde viel. Ende als hem coninck Kaerle ter eerden sach, soude hy hem terstont met Joyeuse, sijn sweert, [van] den lyve berooft hebben, en hadde ghedaen dye groote menichte der Sarazinen die teghen der Kerstenen danck den coninck Marchille wederomme te peerde holpen ende met hemlieden wech leeden.

*     *

*

Hoofdstuk [42]

Hoe de coninck Marchille seer ghewont uuten velde vloot.

[42]

Als die coninck Marchille wederom op geseten was, reet hi seere ghestoort sijnde met droefheden uut den strijt nae sijn tente sonder eenich toeven. Mair de Kerstenen vervolchden hem seer scerpelijck, dootslaende alle de Sarazinen die vliedende waren, so dat sy int vervolghen ses duysent Sarazinen versloegen. Als Marchille in sijn tente comen was, dye van costelijcheiden claer blinckende was, quam zijn vrouwe voer hem, die hem vraechde hoe den strijt met hem vergaen was.

     “Vrouwe, heel qualijck,” sprack Maerchille, “te seere es dye groote coninck Kaerle ghestoort om de doot van sinen neve Roelant. Hi soude mi in den strijt verslaghen hebben, maer mijn volck quam mi te hulpen, ende hi heeft mi swaerlijcken ghewont.”

     Die vrouwe dat hoorende, waende verwoeden, ende siende dat sijn oore mitter wanghen af gheslaghen was, hadde haer therte nalijcx gheborsten van grooten rouwe.

Na dat Marchille ontwapent was, riep hi de self heeren die ontvloden waren bi hem, tot den welcke hy sprack: “Ghi heeren, gheeft mi raet!  Opten Ronchevale es coninck Kaerle seere ghestoort om de doot van sinen neve Roelant, teghen den welcken gheen Sarazijn in den strijt dueren en mach. Ende ick weet wel waerachtelijcken dat hi nemmermeer van daer reysen en sal voer dat hi mi verslaghen heeft. ’t Es een de hoochmoedichste bloetzuyper die ick noyt sach! Hi sal so vele doen dat hi alle mijn volck te nieute bringhen sal oft hi sal selve in der plaetsen bliven. Ick kenne sijn condicie. Hi en sal van daer niet scheyden voer hi mi verdorven [heeft]. Daerom moet ick uut dit lantscap reysen.”

     Doin spraken sijn heeren, segghende: “Heere, goeden raet selen wy u gheven. Ghy moet enen bode senden an uwen broedre Belligant, hem ontbiedende dat hi u te hulpen come ter eeren van Mahon, want wy wel weten dat hi terstont comen sal mit meer dan hondert duysent mans om den coninck Kaerle ende alle sijn volck te nieute te bringhen.”

     “Bi Mahon,” sprack Marchille, “dats seer goeden raet!”

     Terstont heeft Marchylle gheroepen Justimon ende Fausaert, tot hem seggende: “Ghi moet sonder toeven riden in Saragossen tot minen broedere Bellygant den amirael, ende segt hem dat ick hem bidde also seere alst mogelijken es dat hi met alle de macht die hi crighen can mi te hulpen come tegen coninck Kaerle, die mi swaerliken ghewont heeft ende mijn volck verslagen.”

     “Heere, u bevelen selen wi volbringen,” antwoerden de boden.

Met dien sijn sy te peerde gheseten, aen Marchille oerloef nemende ende so langhe ridende dat sy binnen Saragossen quamen, daer si vonden Belligant den amiral in sijn palleys op eenen conincliken stoel, verselscapt met thien hey[d]ensce coninghen. Ende als damirael de boden sach, sprack hi: “Segt my wat mijn broedere ontbiet!”

     “Heere amirael,” antwoerden die boden, “u broeder doet u bidden doer die eere van Mahon dat ghy hem te hulpen comt teghen den fellen coninck Kaerle die alle zijn volck verslaghen heeft ende uwen broeder swaerliken ghewont.”

     Als Bellighant dat hoorde, ontstack hi in sijn ainsicht root ghelijck een vyer van quaetheden crijseltannende ende schuymbeckende ghelijck als een dul rasende minsche. Dese Belligant was een dalderstercste ende machtichste tirant dye doen ter tijt in alle Spaengnen was. Twelef cubitus was hi lanck, ghelijck men dat bescreven vint. Doen bestont Belligant met een luyde stemme tot sijn volck te roepen, segghende: “Ghi heeren baroenen, segt wat ons te doene staet in deser saken. Weest mi radende!”

     Doen spraken tot hem de ghene die bi hem waren, segghende: “Heere, goeden raet sullen wi u gheven. Ghi behoort uwen broedre Marchille bistant te doene in sijnder noot, want hebdi op een ander tijt sijnder hulpen van noode, hi sal u oock bistaende wesen. Ghi behoort hem bi te stane met u volck [ende] met u goet. Ghy sijt machtych ghenoech om conynck Kaerle te bevechten. Nu Roelant ende Olivier doot sijn en derfdi niet vresen.”

     Bellighant dese woerden hoorende, dancktese van den goeden raet die sy hem ghaven, alle dye coninghen helsende ende cussende, henlieden biddende dat sy hem behulpich sijn wylden om synen broeder Marchille te succoreren ende met hem totten selven reysen om te bevechtene den grooten coninck Kaerle, d’welck si hem alle te samen gheloefden. Ende ten inde van acht daghen versaemden bi hem dertich ghecroonde coninghen dye met hem bracht hadden een seere groote menichte van Sarazinen. Als Belligant die selve coninghen feestelijcken ontfanghen hadde, gheboot hy henlieden elck sijn volck in goeder oerdonancien te stellen, hare battaellen te oerdoneren ende te reysen na de stadt [van] Marchille, daerse sijn broeder verwachtende was. Daerna riep hi thien ander coninghen die hy meer dan eenighe van den anderen betroude, tot henlieden seggende: “Ghi heeren, ick en heb hier gheene financie van ghelde om met mi te vouren. Daerom moet ghi sonder eenich toeven reysen totten casteele van Monsureyn, daer alle minen scat es, dyen ick heb te verwaren ghegheven mijnder nichten Guimande, dalderschoonste maecht van der werrelt, haer segghende dat ick my seere ghebiede tot haer ende dat si u gheve so vele van minen scat als ghi bringen moecht. Ende als haer vader ende ick den grooten coninck Kaerle verwonnen hebben, selen wy binnen Monsureyn comen logieren ende houliken haer na haerder belieften. Ende neemt mit u thien duysent mans van wapenen op avontuere oft u iemant belet oft hinder doen wilde.”

     “Heere, wi selen u bevel volbringhen,” antwoerden de coninghen.

Na desen hebben si oerloef ghenomen ainden moghenden Sarazijn Belligant ende reysden mit thien duysent strijtbarighe mans van wapenen den rechten wech na Monsuereyn. Ende so lange reysden die vermaledide ongheloovighe honden dat si bestonden omtrent dat casteel te comen. Als dan die coninghen saghen dat sy bi ’t casteel waren, spraken sy tot haer volck, segghende: “Ghi heeren, wi selen rijden tot in ghene casteel. Verwacht ons hier tot wi wederomme comen.”

*     *

*

Hoofdstuk [43]

Hoe die thien heydensche coningen voer ’t casteel van Monsureyn quamen, hoe Guymande teghens hemlieden sprack, ende hoe sy binnen ’t casteel quamen ende doot gheslaghen worden.

[43]

Aldus zijn de thien heydensche coninghen met bliscapen ghereden tot voer de poerte des casteels van Monsureyn. Doen riep coninck Mathan seer luyde totten poertier, segghende: “Durgant, goede vrient, wylt ons die poerte ontsluyten, want ons hier ghesonden heeft damirael Bellygant!”

     “Ick en mach u niet in laten,” antwoerde Durgant, “sonder dbevel mijnder vrouwen.”

     “Nu gait dan tot mijnder vrouwen Guimande,” sprack coninck Mathan, “ende segt haer dat hier is de coninck Mathan, dye haer te spreken begheert, die met hem brinckt thien duysent mans van wapenen om dit casteel ende die stat te verwaren.”

     “Here,” sprack Durgant, “ick salt haer gain segghen.”

Durgant is terstont boven op tpalleys ghegaen, daer hy Galien neven de scoone Guimande vant, tot de welcke hi sprack: “Mi vrouwe, voer die poerte sijn thien heydensce coninghen die gherne bynnen waren om met u te spreken.”

     Guimande des poertiers woerden verstaende, riep Gheeraerden van Viennen, Aymery ende alle d’ander Kerstenen die dair binnen waren, tot de welcke si sprack: “Wapent u terstont, ghi heeren! Ick gha voer de poerte mit die heydensche coningen spreken, die ick onghewapent binnen sal laten comen. Dan suldise dootslaen.”

     “Wairachteliken mi vrouwe, ghi segt seer wel,” sprack Galien. “Nemmermeer en selen si den amirael Belligant aen scouwen!”

Si hebben hem terstont al t’samen ghewapent, ende dye maecht ghinck die wijl ter poerten ende gheboot Durgant dwincket te ontsluyten.

     Doen sprack de coninck Mathan seere luyde, tot haer segghende: “Eerwerdighe vrouwe, den god Mahon wille u in ghesontheden sparen! Damiral comt na ons, dye met hem brinct den rijcken [coninck] Magron, die u te houlijck hebben sal, believet u.”

     “Mathan, ’t es recht dat ick minen oom beminne,” sprack Guimande, “lijf ende goet is t’sinen gebode, mair ick vreese so sere den wreeden coninck Kaerle dat ick enichsins van hem soude moghen bedroghen worden. Daerom en wetick niet oft u mijn oom hier ghesonden heft oft niet, oft dat ghi mi verraden wilt.”

     “By den grooten god Mahon,” sprack Mathan, “die coninck Bellighant heeft ons hier ghesonden om uwen persoon te verwaren.”

     “Bi mijnder trouwen,” sprack Guimande, “ghi en selt nochtans hier binnen niet comen ten zi dat ghy u al t’samen eerst ontwapent. Want deser daghen uut coninck Karels heyr een ridder, dalder vromste campioen die ick sach, quam hier voer de poert om mi te bedrieghen, seggende datti my te houwelijck nemen soude, wylde ic hem in laten ende hem here maken van desen casteele, minen god Mahon laten ende mi laten doopen. Dat hem Mahon scenden moet! Dairom segge ick u, eest dat ghi u hernasch niet wilt uut trecken, soe rijt wederomme van daer ghy comen sijt, want anders en suldi hier binnen niet comen.”

     Als dye coninghen dat hoorden, riepen sy tot haer: “Vrouwe, dat sullen wy gherne doen!”

     Doen trocken si haer hernasch seer lichtelick uute. Doen ontsloot Durgant de poerte ende liet de coningen binnen comen.

Als sy binnen waren, bestonden si tot alle ziden te siene ende saghen Galien met sijn ghesellen die trappen des palleys af coemen, haer sch[i]lden aen den hals hebbende, met haer bloote sweerden in die hant. Ende als si die saghen, bestonden sy te vlieden, lopende na die poerte, maer Durgant hadde die brugghe opghetrocken, ende en wisten waer loopen, soo vervaert sijnde dat si niet en wysten wat seggen noch wat beghinnen.

     Doen sprack Mathan: “Nu moghen wi wel segghen dat hem nyemant wachten en can voer de bedriechlijcheyt der vrouwen ...”

     Met dien quam Galien, hebbende dat ghetrocken sweert in dye hant, ende sprack tot den conynck Mathan, segghende: “Wildi kersten worden ende uwen god Mahon gheheellijck loochenen, ic sal u van der doot beschermen?”

     “Neen ick,” sprack die coninck Mathan, “ic soude mi liever levende laten villen oft braden dan ick aen uwen Cristus ghelooven soude!”

     Als Galien dat hoorde, gaf hy hem eenen so swaren slach dat hy hem thooft van den scouderen vliegen dede. Daerna ghinck hi alle d’andere desghelijcke vraghen oft si hair goden loochenen wilden ende kerstenen worden, die welcke antwoerden ‘neen’, ende dat si alle lievere sterven wilden dan haren god loochenen.

     Doen deetse Galien alle t’samen onthoofden ende int water worpen.

*     *

*

Hoofdstuk [44]

Hoe Galyen sijn volck wapenen dede, ende hoe hi de thien duysent Sarazinen versloech na dat dye thien coninghen verslaghen waren.

[44]

Als ons baronen hadden verslagen de thien heydensce coningen riep Galien sijn ghesellen, tot de welcke hy sprack: “Ghy heeren, ick bidde u doer den naem ons Heren Jhesu Cristi dat ghi al u volck doet wapenen, so selen wi daer buyten die heydenen ende Sarazinen besoecken, want ghi moet weten dat het volck sonder heere lichtelijken verwonnen wort.”

     Alle die baroenen antwoerden dat si bereet waren sinen raet te volbringhen. Doen dede elc sijn volck wapenen als goede stoute ridders.

     Als si alle ghewapent waren, sijn sy op haer peerden gheseten, uuten casteele ridende na de plaetsen daer de Sarazinen haer heren verwachtende waren, meenende dat sy comen souden. De welck als si de Kerstenen saghen, seer verwondert waren ende stelden hem seer raschlijcken in oerdinen ten bisten dat si conden. Galien sloech Marchepijn sijn peert terstont met sporen, met dye lance in die hant ridende teghen eenen Sarazijn so felliken dat hy hem dwers doerstack soe dat hy op der eerden van den peerde doot vallen moeste. Doen bestont Galien te roepene: “Montsureyn!” Daerna track hi Houteclere, sijns vaders sweert, ende versloech thien Sarazinen vervolghende.

     Binnen desen quam Geerairt van Vyennen, Savary, Bennes, Arnout ende Aymeri met twyntich duysent mans, die de Sarazinen aen alle ziden bevochten, soe dat de vermaledide Sarazijnen de vlucht nemen moesten. Ende die Kestenen jaechdense doer haghen, doer boschschen in selcker manieren dat si hen menich sterck peert afsloegen. De Kerstenen vervolchden de Sarazinen so fellijken dat sy die binnen een weynich tijts nalijcx alle van den lyve beroofden, want de Kerstenen vochten seer willichlijck mit goeder begeerten. De Sarazinen waren so vervaert dat si allesins vloden, seer verwondert zijnde omdat hen heeren niet wederom tot hen en quamen, midts d’welcke si alle den moet verloren.

     Van alle den thien duysent en ontquaemen maer twee oft drie Sarazinen, de welcke doer den bosch vloden soe langhe rydende dat si int heyr van Belligant quamen ende reden in zijn tente, tot hem roepende: “By Mahon, heer amirael, ’t esser al qualick ghevaren! Alle u volck is verslaghen datter nyemant ontcoemen en is dan ick ende dees t[w]ee, die nochtan oock ter doot ghewont sijn. Ende u thien coninghen die ghi te Monsuereyn ghesonden hadt, sijn oock verslaghen, met die welcke wy binnen ’t casteel niet en waren, ende wy bleven niet verre van daer opt velt, mair u thien coninghen reden daer binnen, die wi zedert noyt en saghen, van den welcken wi seere droeve waren.”

     Als Belligant damirael des Sarazijns woerden verstaen hadde, meende hi ontsinnen van inborstighe thoernyghe gramschap ende liep alle theyr dore, ropende: “Ter wapenen! Ter wapenen!”

     Doen wapenden hem omtrent tsestych duysent Sarazinen, haestelijck te peerde sittende, soe langhe seer raschlijck ridende dat si omtrint, so by als men te twee male met eenen boghe scieten soude, den Kerstenen quamen, die na Monsureyn reden.

Gheeraert van Viennen was de eerste die de Sarazinen met een grote menichte coemen sach, ende thoonde die Galien, tot hem segghende: “Lyeve [neve], siet ghindere ghene volck ghereden coemen! Ick sorghe dat het heyr es van den amirael Bellyghant, die ons comt bevechten. Daerom soude ick raden haestelijcken te riden binnen Monsureyn.”

     “Dat belieft my wel,” antwoerde Galien.

     Arnout dat hoorende, sprack tot Galien: “Bi mijnder trouwen, neve, ghi en ghelijct niet Olivier, uwen vader, maer ghy sout goet sijn om te verwaren de camere van eenighe commere, want Olivier noyt om eenigherande strijt oft battaellie vervaert en was.”

     “Bi mijn kersdom,” antwoerde Galien, “ick en sprack dat niet dan om te hooren wat ghi antwoerden sout, want ick en achte niet eenen rotten appel alle de Sarazinen die ghinder comen! D’welck ick u wel thoonen sal alst aen tvechten comt, want dan sal men sien wye de vromste es van ons tween ende wye sijn vrienden hoochlijcste wreken sal.”

     Doen stelde Galien sijn volck in oerdenen ende versaemde die alle t’samen, hemlieden doer de passie ons Heeren Jhesu Cristi biddende dat ieghelijck manlijcken mit stouten moede vechten wilde.

*     *

*

Hoofdstuk [45]

Hoe Belligant met tsestich duysent Sarazinen de Kerstenen heeft bevochten, ende hoe Gheeraert ende tachentich kersten baroenen van den Sarazinen ghevanghen waren.

[45]

Galien de vroeme campioen, na dat hi sijn volck in goeder oerdinancien ghestelt hadde, heeft hi stouttelijcken als een leeu de Sarazinen verwacht, die als dulle rasende honden roepende ende crijsscende seer haestelijcken eenen berch af ghereden quamen, ende int aincoemen wonde Galien den amirael Belligant. Ende dye Sarazijnen souden alle doot bleven hebben, maer daer omtrent uut een bosch quamen vijfthien heydensche coninghen den amirael Belligant te helpen met vijf battaellien, ende in elcke battaelle waren thien duysent Sarazinen. Als Galien die siende wort, was hi see[re] versaeft, midts den welcken hi sinen yvooren horen blies seer luyde om zijn volck bi malckanderen te versamen. Ende die vermaledide Sarazijnen [die] de vijfthien onghelovighe coninghen brachten, quamen seer felliken ghelijck duyvelsche helhoenden ghereden onder die edele Kerstenen, van den welcken Belligant seer blyde was als hi die so vromelick op de Kerstenen slaen sach. Mits den welcken damyrael Bellighant gheboot terstont te slane de bommen, de trompetten, de claroenen, ende blies selve eenen horen dye hi hadde, ende dede Galiens volc bevechten ende bespringhen so fellijken dat sy van alle ziden besloten ende so ghedronghen waren, en hadde hen Cristus niet gheholpen, Galien noch sijn volck en souden nimmermeer levende ontcomen hebben, want de Sarazinen scoten so seer fellijcken met daerten, met scichten dat si een groot stuck deysen moesten ende en wisten hem tot welcker ziden keeren.

     Als Galyen sijn volck in so grooten druckelijken perijckel sach, reet hy onder de Sarazinen sonder hem selven te willen spraren, elck Sarazijn ter eerden worpende die hi ontmoette, mair al dat en halp hem niet, want die Sarazinen dreven sijn volck in selcker manieren achter waerts dat si naulijcken meer over inde en mochten stainde bliven, soe waren si ghedronghen. Alle dlopen hairder peerden verloren ridders ende sciltknechten, ende ter ander ziden es Galien een ander dootlijcke scade toe coemen, want Gheerraert van Viennen was ghevanghen, Bennes, Savary, Arnout van Bellande ende wel tachentich ander eelmans van name, die alle van den Sarazinen so wreedelijken ghebonden waren dat hen d’bloet uut den naghelen liep. Nochtan beclaichden die baroennen meer Galien dan hem selven, segghende: “Helaes Galien, es dit niet een deerlike avonture? Jhesus Cristus doer Zijn grondelose bermherticheyt wil u beraden. Nu en weten wi niet wie u sal moghen succoreren.”

Als Galien sach datter so grooten ghedranghe was ter plaetsen daer de Sarazinen sijn baroenen ghevanghen hielen, reet hi daer waert, niet wetende wat daer was. Als hi daer by was ende sijn ooms ghevanghen sach, meende van quaetheden verwoeden, met groote ghestoortheyt eenen Sarazijn so fellijcken op synen hellem slaende dat hi hem totter ghordelstat cloofde. Dairna sloech hi den tweeden dat hi hem thooft van den scouderen vliegen dede. Den derden werp hi van den peerde. Op dien selven tijt versloech Galien meer dan vijfthien Sarazinen, mair alle sijn vromicheyt en halp niet een myte, want met crachte der Sarazinen waren die ghevanghen Kerstenen uut den strijt gheleyt.

Als Galien die sach so qualijcken tracteren, siende dat hy die niet verlossen en conde, wort deerlijck suchtende. Daerna blies hi sinen horen, versamende van sijn volck soe hy meest mochte omtrent hem. Daer na sprack hi tot hen, deerliken segghende: “Helais, ghi heeren, wi moeten vertrecken oft alle doot bliven.”

     Doen lieten si den strijt, seer raschlijck ridende om binnen Monsureyn te comen.

     Als de Sarazinen saghen dat de Kerstenen na ’t casteel vloden, bestonden sy scherpelijcken hen te vervolghene mit honderden, met duysenden. Galien siende dat sy hem volchden, keerde wederom met somighe van die beste ghereden, ende sloeghen met sulcken cracht op de Sarazinen datter vele doot bleven.

Binnen dyen middelen tijt quamen de Kerstenen voer ’t casteel, daer sy terstont van den poertier Durgant inne ghelaten worden, van den welcken de onghelovighe Sarazinen ende heydenen diese vervolchden seer thoernich waren, brijsschende als dulle honden. Terstont als de Kerstenen binnen den casteele waren, trocken si haestelijck de brugghe op ende ghinghen raschlijcken op die mueren, worpende op de Sarazinen menighen grooten swaren steen, daer met si seere veel Sarazinen doot werpen. D’welck dye Sarazinen merckende, zijn van daer gekeert, seer gestoort ende bedroeft sijnde, als si soe grooten menichte van Sarazinen over al doot saghen ligghen, die de Kerstenen verslaghen hadden.

     Als die Sarazinen wederomme wech ghereyst waren, hebben hem die Kerstenen al t’samen ontwapent. Ende als Galien ontwapent was, quam Guimande tot hem met een minlijck ghesichte, dye hem helsen ende cussen wilde, tot die welck hy sprack: “Och weerde beminde vrouwe, ick en heb gheenen lost te helsen noch te cussen, want ick ben in mijn herte so bedroeft ende ghestoort dat ick niet en weet wat ick bestaen sal om minen oom ende om wel tachentich dalderbeste ridders van coninck Karels heyr die de Sarazinen met hen ghevanghen leyden, ende oock heb ick menighen loeflijcken ridder verloren, die dair buyten verslaghen leyt.”

     “Heere, ick bidde u om Godswylle, weest verduldich,” sprack Guymande, “want na groote droefheyt comt blischap ende na tverlies moet men winnen.”

*     *

*

Hoofdstuk [46]

Hoe Galien swour dat hi eten noch drincken en soude voer dat hi verlost hadde sijn ooms ende sijn baroenen die ghevanghen waren, ende hoe de maecht Guimande haren oom, den amirael Belligant, ontboot dat hi de gevanghen Kerstenen soude doin hangen.

[46]

Als Galien ende sijn volck ontwapent waren, sijn sy ter tafelen geseten om eten. Maer Galien swour dat hy niet eten noch drincken en soude voer dat hi de ghevanghen Kerstenen verlost soude hebben, segghende dat hi die verlossen soude oft self daer vore doot blyven. D’welck sijn volck hoorende, waren seer droeve om den selven eet. Ende die maecht Guimande, als sy hoorde dat Galien, haer lief, ghesworen hadde nyet te eten noch drincken voer hi de ghevanghenen soude verlost hebben, sende si terstont secretelijcken eenen bode aen haren oom Belligant, hem ontbiedende datti des anderen daechs t’smorghens voer den daghe alle die ghevanghen Kerstenen sou doen leyden op den berch Brifueille ende daer ain de alderhoochste bomen doen hanghen, so soude hi hare vrienscap verwerven.

Als Belligant damirael sijnder nychten begheerte verstaen ha[d]de, sprack hi totten bode seer vriendelijcken, segghende: “Vrient, gaet [ende] segt Guymande, mijn nichte, dat ick haer begeerte volbringhen sal ende dat ick alle de Kerstenen die ick hebbe ghevanghen, sal doen hanghen aen die hoochste boomen van Brif[u]eille, met de welcke ick senden sal tweehondert Sarazinen diese selen doen sterven. Ende segt haer dat ick haer sende dezen gouden rinck om dat sy mijnder ghedincken soude.”

Na desen es de bode wederomme ten casteele ghekeert tot der maghet, segghende: “Vrouwe, al tghene dat ghi ontboden hebt, sal morghen seer vroech volbracht worden, ende die Kerstenen sullen gheleyt worden op Brifueille, daer sy aen de hoochste boomen alle selen ghehanghen worden.”

     Guimande dat hoorende, is terstont ghegaen bi Galien, totten welcken si sprack: “Heer Galien, eest dat ghy bemint Gheeraert van Viennen ende alle d'ander Kerstenen die Belligant, mijn oom, ghevanghen heeft, so doet henlieden bijstant ende doet u volck wapenen, want morghen voer den daghe sellen si gheleyt worden int bosch Brifueille, daer si selen worden ghehanghen ende verworcht ten zi dat ghise verlost.”

     “Mijn weerde vrouwe,” sprack Galien, “es dat waerachtich?”

     “Jaet,” sprack Guimande, “want mijn oom heft mi dat ontboden.”

     “Dies zi God gheloeft,” sprack Galyen, “want ick salse verlossen oft selve doot bliven!”

Terstont als de baroenen gheten hadden, gheboot Galyen dat hem elckerlijck wapenen soude. Ende als si alle ghewapent waren, reden si dien nacht int bosch Brifueille, daer si secretelijcken verborghen bleven tot des morghens.

*     *

*

Hoofdstuk [47]

Hoe d’amiral Belligant den coninck Mathibe ende den coninck Malepaert ghaf twee hondert mans van wapenen om te doen hanghen Gheeraert van Viennen ende sijn ghesellen, ende hoe Galien die verloste.

[47]

Belligant d’amirael riep den coninck Mathibe ende den coninck Malepaert, tot dye welcke hy sprack: “Ghy heeren, doet terstont wapenen twee hondert mans ende rijt met de tachentich ghevanghen Kerstenen int bosch van Brifueille ende doetse daer alle t’samen hanghen an de hoochste boomen die ghi vinden cont!”

     Terstont namen die voernoemde twee coninghen tweehondert mans van wapenen ende reden met dye ghevangen Kerstenen den rechten wech na ’t voirnoemde Bosch van Brifueille om dye tachentich Kerstenen te hanghen, soe langhe ridende dat sy inden bosch quamen, daer Galien met dye ander Kerstenen verborgen was. Dye alle t’samen onversienlijcken op de vermaledide Sarazinen sloeghen dat si alle dye ghevanghen Kerstenen verlosten, ende versloeghen alle de Sarazinen datter niet een ontquam, uutghenomen een vermaledijt Sarazijn, Cronycas gheheeten. Die noyt en cesceerde van spoerslaichs te rijden voer dat hy quam inder [ten]ten van Belligant, dair hi vanden peerde stont, tot Belligant segghende: “Bi Mahon, heere, ’t esser al qualijck gevaren. Ick en weet niet wat volck wi vonden hebben ghinder boven neven Brifueille, die alle die ghevanghenen verlost hebben ende alle ons volck verslaghen, soe dat niement d’lijf en heeft ontdraghen dan ick.”

     Als Belligant dat hoorde, waende hi van grooten thoerne verwoeden ende riep mit een luyde stemme, ghelijck ofte hi dul [hadde] gheweest, segghende: “Ter wapenen! Ter wapenen! Raschlijcken laet ons de Kerstenen vervolghen, dat wi die verslaen oft vanghen eer si binnen Montsureyn comen!”

     Doin wapenden hem doer d’bevel van Bellighant omtrent dertich duysent Sarazinen, die terstont seer raschlijcken na de Kerstenen reden. Maer ’t was te vergheefs, want die Kerstenen alree binnen Montsuere[y]n waren, daer si van Guimande seer vriendeliken met blisc[h]apen ontfanghen waren.

Nu wil ick swyghen van Galien, den vroemen campioen, ende scryven van Bellighant den amirael, die om sijn verlies seere ghestoort es.

*     *

*

Hoofdstuk [48]

Hoe Belligant van sijn baroenen geraden was dat hy Galien laten soude te Montsureyn ende riden Marchille te hulpen teghen coninck Kaerle, ende hoe Belligant boden sende aen den groten coninck Kairle om dat hi hem soude coemen dienen ende theylich kersten gheloove afghaen.

[48]

Des ander daichs t’smorghens ontboot Belligant sijn princen ende baroenen tot de welcke hi sprack: “Ick sweer u, ghi heeren, bi onsen grooten god Mahon, dat ic nemmermeer van Montsuereyn reysen en sal voer dat ick heb doen hanghen den roffiain Galien, die ons volck heeft verslagen. Ende mijn nichte sal ick doen bernen!”

     “Waerachtelijcken, dat soude groote dwaesheyt wesen,” sprack de coninck Truffer. “Ghi behoort eerst te hulpen te rijden den coninck Marchille op [den] Ronchevale teghen den grooten coninck Kaerle, ende als ghi dien verwonnen ende levende ghebraden hebt, suldi ons alle leyden in Vranckerijck, daer ghy Parijs ende Sint Denijs winnen selt ende doen u coninck croonen van Vranckerijck mit grooten triomphe.”

     “Bi Mahon,” sprack Belligant, “ghi hebt mi seer goeden raet ghegheven!”

     Doen dede Bellygant alle ’t heyr dore ghebieden dat hem elckerlick terstont ghereet maken soude om den coninck Marchille te hulpen te riden.

Terstont als de vermaledide Sarazinen gereet waren, sijn sy op haer peerden gheseten, soe langhe ridende dat si quamen int heyr van Marchille. D’welcke die groote coninck Kaerle vernemende, was inder hertten seere droeve, ende coninck Marchille seer blide. Als dan Belligant bi sinen broeder Marchille quam, wort hy met groote bliscap triomphelijcken ontfanghen, ende Marchille sprack tot Belligant, segghende dat hi den coninck Kaerle soude doen ontleden.

     “Broeder,” sprack Belligant, “ontbiet Kaerlen, den dwasen verwaenden coninck, dat hy u terstont te dienste come ofte ghy sult hem eer weynich dagen doen ontleden.”

     Als de coninck Marchille verstaen hadde den raet van sinen broedre Belligant riep hi terstont sijn boden Fausaert ende Justamon, die ghemeenlijck sijn brieven droeghen dair hi die senden wilde, ende dede die bi sinen broedere comen. Als Belligant die sach, sprack hi tot henlieden: “Boden, ghi moet riden totten grooten coninck Kaerle, dien ghy segghen sult dat ick hem ontbiede dat hy terstont sonder verdrach tot mi coeme bervoets, met den blooten hoofde, in sijn hemde ende dat hi mi bringhe sijn croone. Dairna sal hi sinen hals uut recken onder mijn sweert in een teken van onderdanicheyt ende also sal ick hem ontfaen in ghenaden. Voirts segt hem oock dat ick hem sal doen ontleden ten zi datti ain Mahon ghelooven wilt!”

     “Bi mijnder trouwen,” sprack Faussaert, “wi sullen u bevel terstont volbringhen.”

*     *

*

Hoofdstuk [49]

Hoe die boden totten coninck Kaerle quamen ende haer boetscap deden.

[49]

Die boden sijn terstont op haer peerden gheseten, so langhe ridende dat si ter plaetsen quamen daer si coninck Kaerle met soemighe van sijn heeren vonden, totten welcken, sonder van hair peerden te stane, Fausairt sprack, segghende: “De seer machtige ontsiende coninck Bellygant ontbiet u mit ons dat ghi terstont sonder verdrach tot hem comt bervoets, mitten blooten hoofde, ende brinct hem uwe croone, uwen hals onder sijn sweert uut reckende tot een teeken van onderdanicheit, ende also doende sal hi u in ghenaden ontfanghen. Maer eest dat ghi niet terstont en comt onsen grooten god Mahon aenbeden, so sijt dies zeker dat hy u sal doen ontleden, ende in u kercke van Sint Denijs sal hy stellen den god Mahon, ende alle die ghene die den selven niet aenbeden wyllen sal hi van den live laten berooven.”

     Als coninck Kairle dese woerden verstont, veranderde hem die verwe zijns aensichts van innigher gramschap ende sprack met fellen woerden, segghende: “Rasch van hier, valsche ongeloovyghe honden! Segt Belligant, den snooden vervaerden katijf, dat ick zijn dreyghen noch sijn goden niet eenen rotten appele en achte! Ende eest datti mi inden strijde verwacht, eer twelef daghen dat hem leet wesen sal dat hi mi ghedreycht heeft. Ende wairt sake dat ghy gheen boden en waert, ic soude u levende laten villen!”

     Als de boden coninck Kaerle dese woerden hoorden spreken, waren si soe vervaert dat sy en wisten waer bliven. Fausaert was van coninck Karels ghesichte soe vervairt dat hem mits dien de cortsen ain quamen ende Justimon meende zijns sins ghemissen uut vreesen. Aldus zijn die twee boden van daer ghesceyden ghelijck een loof bevende, van daer rijdende, mits der grooter vreesen die si hadden dat hen conynck Kaerle navolghen soude. De welcke eer si inder tinten van Belligant quaemen meer dan hondertwerf omme saghen, want si altijt meenden dat hen coninck Kaerle volchde, mits den welcken sy noyt en rusten voer dat si quamen in die tinte van Bellighant, tot den welcken sy om die groote vervaertheyt niet een woert spreken en konden.

     Als Belligant sach dat si also vervaert waren, vraechde hi henlieden wat hen ghebrack, segghende: “Wat ghebreect u, ghy boden? Wilt mi dat segghen sonder verdrach!”

     Ende een weynich daerna bestonden sy met een luyde stemme te roepene, segghende: “By Mahon, heer coninck, ghi sijt seer qualijck beraden dat ghy hier oyt quaemt. Eest dat ghi ons ghelooven wilt, ghi sult morghen vroech terstont met alle u heyr van hier vertrecken ende reysen in u lant, van dair ghi coemen sijt. Seer stout ende ontsien es conynck Kaerle. Hy en acht u noch u volck niet eenen rotten appele. Ende ghi moecht wel segghen dat ghi gheluckich sijt, eest dat hi u met vrede laet. Wi en hebben noyt felder wreder mensche ghesien. ’t Es een oprecht helsche duyvel! Gheen mensche ter werlt so stout die hem ghestoort saghe, hi en soude vervaert wesen. Vraecht dat Fausaert, die met mi gheweest heeft, want van vervaertheden es [hem] den cortse aencomen.”

     “Dat es [w]aerachtich,” sprac Fausairt, “ende al wilde mi iemant geven de werelt van goude root, ick en soude niet noch eens in sijn tinte riden, want ’t en es gheen mensce, maer ’t es een recht helhont!”

     Belligant, Fausairts woerden verstaende, waende van nidigher quaetheyt verwoeden, swerende dat hi coninck Kaerlen soude doen hanghen oft levende villen. Mittien greep hy eenen grooten stock ende wilde die twee boden slaen, maer dye coninck Maerchille belette dat, tot Bellygant segghende: “Bi mijnder trouwen, broeder, ghi hebt onghelijck, want Fausaert van vervaertheden ghecregen heeft den cortse, van den welcken hy desen dach niet ghenesen en sal.”

     “Dat en sal ick,” sprack Fausaert, “so langhe als ick dincke op coninck Karels ghesichte.”

     “Pact u van hier!”, sprack Belligant. “Dat u de duyvel wech moet voeren, dat ghi so vervaert sijt van eens mans gesichte. Bi Mahon, also en sal mi de snode katijf niet ontcomen, maer ick sal met alle mijn macht eer vyer daghen riden hem besoecken.”

     “Bi Mahon, ick sal u helpen,” sprack Marchille.

Nu sal ick van den Sarazinen swyghen ende scriven van coninck Kaerle, die tot zijn baroenen over Belligant claecht, mit screyenden ooghen beclaghende die doot van synen neve Roelant, segghende: “Och lieve neve, waerdy noch levende, Belligant en soude niet so stout wesen mi te bevechten.”

     De hertoghe Naymes dat hoorende, vertrooste den coninck terstont, tot hem segghende: “Ghenadighe heere, ’t en es niet goet dat ghi u dus seere bedroeft, want daer doer en moechdy uwen neve Roelant niet wederomme verwerven noch oock de Sarazinen verwinnen, maer uwe volck moedeloos maken. Daer omme biddick u, heere, doet mynen raet. Ontbiet Galien Rethore dat hi u te hulpen come met alle sijn volck! So sal hi wreken de doot van sinen vader Olyvier, want doer hem moghen verwonnen ende verslaghen worden de coninck Belligant ende Marchille, sijn broedere.”

     Van desen woerden was de coninck Kaerle seer wel te vreden, segghende: “Hertoghe Naymes, uwen raet sal gescien. Als wi gheten hebben sal ic aen Galien senden dat hi my te hulpen come.”

     Den maeltijt wort terstont in zijn tente bereyt, daer sijn baroenen, princen ende heren by hem ter tafelen geseten sijn om hem gheselscap te houden.

*     *

*

Hoofdstuk [50]

Hoe coninck Kaerle sende Geerairt den Jenevoys om Galyen Rethore, dat hi hem te hulpen comen soude teghen Belligant.

[50]

Als coninck Kaerle ende alle zijn baroenen vander tafellen waren op ghestaen, heeft coninck Kairle voer hem doen comen eenen edelen ghetrouwen vromen ridder, gheheeten Gheraert van Jeneven, tot den welcken hy sprack: “Gheeraert, ghetrouwe vrient, sidt terstont te peerde ende rijt te Montsureyn ende segt den vromen campioen Galien, sinen oom Geraert van Viennen, Arnout van Bellande, Savary, Aymery ende Bennes dat si my te hulpen coemen teghen Belligant, den ongheloovighen hont.”

     “Heere,” sprack Geeraert, “u bevel sal ick volbringhen, alsoe ghi mi dat betrouwende sijt. Ende blijft met Gode!”

*     *

*

Hoofdstuk [51]

Hoe Gheerairt te Montsureyn quam, ende hoe hi Galien ende alle d’andere ridders sprack.

[51]

Gheeraert van Jeneven es terstont te peerde gheseten so langhe ridende dat hi te Montsureyn voer ’t casteel quam, daer hi totten poertier sprack, segghende: “Vrient, ontsluyt de poert! Ick ben een bode van coninck Kaerle, ghesonden aen Galyen ende aen sijn baroenen.”

     Durgant de poertier dese woerden verstaende, heeft he[m] terstont inne ghelaten, want hi wel horde dat hi een Franchoys was, ende leyde hem inder salen dair Galien met sijn baronen was, totten welcken Geerairt sprack: “Heere, de groote coninck Kaerle doet u doer die liefde vanden ghecruysten God bidden dat ghi hem wilt bijstant doen teghen Belligant ende sinen broedere, die welcke he[m] seer corts bevechten selen met so ontallijke veel Sarazinen dat die nyemant en sal weerstaen moghen, ten zi doer die godlijcke gracie ons liefs Heeren Jhesu Cristi.”

     Galien dese nieumare hoorende, was seer ghestoort, swerende dat hi Bellighant vanden lyve beroven soude oft selve doot bliven.

     Doen sprack Gheeraert van Viennen tot Galien, segghende: “Neve, ick bidde u, laet ons onse volck doen wapenen ende alle te samen t’schepe ghaen om den coninck Kaerle te succoreren.”

     “Oom, dat is seer goeden raet!”, sprack Galien.

*     *

*

Hoofdstuk [52]

Hoe Galien, Gheeraert van Vyennen ende d’ander baroenen t’schepe ghinghen mit twintich duysent vechtende mans om coninck Kaerle opten Ronchevale te succoureren teghens Belligant ende sinen broeder Marchille.

[52]

Galien sijns ooms woerden verstaen hebbende, liet hy terstont ghebieden dat elckerlijck ghereet zijn soude om des ander daechs mit hem te reysen na den Roncheval. D’welck die schoone Guimande vernemende, es terstont voer Galyen comen, tot hem segghende: “Heere, ick bidde u, en wilt my niet vergheten, want ick duchte ghi een ander vrouwe trouwen sult.”

     “Mijn uutvercoren lief,” sprack Galyen, “dies en hebt gheen sorghe, want ’t gene dat ick u gheloeft hebbe, dat sal ick u houden. Daeromme weest te vreden!”

     Doen liet hy Guimanden veertich vrome ridders om ’t casteel te verwaren tot datti wederom quame. Ende des ander daechs inder dageraet hebben si alle t’samen aen die scoone Guymande oerloef genomen ende sijn tot ain een haven vander zee ghereden, dair si t’scepe ghinghen om te raschlicker opten Ronchevale bi den coninck Kaerle te comen. Van die welcke ick nu een weynich swygen sal ende scriven van den grooten coninck Kaerle.

*     *

*

Hoofdstuk [53]

Hoe Gyon van Mirebel, met eene lance doersteken, ghereden quam den coninck Kaerle waerscouwen dat de Sarazinen quamen om hem te bevechten.

[53]

In eender morghenstont dat het weder schoon, ghenoechlijck ende claer was, om d’welcke dye goede coninck Kaerle nochtan gheen vruecht sceppen en conde midts die doot van sinen neve Roelant ende van dye ander baroenen die op den Ronchevale verslaghen waren, daeromme hy, seere bedruct sijnde inder hertten, was gheseten om wat locht te rapene int groene onder eenen schoonen grooten castaniboom bi sijn baroenen, dien hi synen groten druck claghende was. Ende die wijle hi de doot sijnder vrienden beclaghende was, quam daer ghereden Guyon van Mirabel, die een lance hadde van vore dwers doer sijn lijf so dat de selve lance wel twe voeten achter doer quam. Dese Guyon sprack: “Om Godswille, heer coninck, doet raschlijcken u volck wapenen, want ghy eerlanck eenen seer grooten strijt selt beghinnen moeten! Belligant, de wreede heydensche conynck, verselschapt met meer dan hondert duysent Sarazinen, comt u bevechten.”

     Als de goede coninck Kaerle dat hoorde, riep hi seer luyde: “Ter wapenen! Ter wapenen, edel Franchoysen! Om Godswille, weest vroeme campioenen, want ghi moet u nu verweren als leeuwen ofte alle doot bliven!”

     Terstont als die Franchoysen den keyser hoorden roepen, wapende hem elck seer raschlijck sonder enich letten. Daerna, als sy alle ghewapent waren, quamen si uut haer tenten ende pauweloenen.

Als coninck Kaerle zijn volck ghereet sach, ghewapent op de peerden gheseten, oerdoneerde hy zijn battaellen. Dairna sprack hi totten baroe[n]en die omtrent hem waren: “Ghy heeren, ick bidde u alle t’samen om den bitteren doot Cristi dat hem elck vroemelijck draghen wille, want eer den avont comt, sal men de stoute ende de bloode uut malckanderen kinnen. Stelt u betrouwen inden almogenden God ende dient Hem devotelijken metter her[t]en ende metten ghedachten!”

Nu en weet coninck Kaerle nyet tot welcker ziden hi keeren wilt om te betere op sijn voerdeel te wesen, dies wordt hy Roelant beclaghende, segghende: “Hay lieve neve, om u heb ick groten druck, ende om Olyvier, in wien ick alle mijn liefde ghestelt hadde. ’t Is wonder dat mi ’t hertte niet en beswijmpt van drucke.”

     Met desen wort hi bitterlijck screyende, d’welck sijn baroenen siende, dreven groot misbaer uut compassyen sijns drucx. Doen dede elck van henlieden eet, den almoghenden God swerende, dat si liever alle d’leven verliesen souden dan dat si eenen voetstap doer de Sarazinen wijcken souden.

     Conynck Kaerle dat hoorende, verblyde dies inder herten. Doen bestonden si voert te riden t’samen wel in een ghesloten als vrome campyoenen, groot van love.

     Ende die Sarazinen quamen met groot gheruchte, vervairlijcken slainde hair trompetten, ende bestonden seer bi de Kerstenen comen, onder de welcke eer den nacht comen sal, also grooten moert ghescien sal dat si den meesten deel doot bliven selen.

*     *

*

Hoofdstuk [54]

Hoe Belligant coninck Karels heyr quam bevechten, ende van die alder grootste moert der Sarazinen.

[54]

Kerstenen ende Sarazinen zijn by malckanderen coemen, die int aencomen hebben ghebroken menighe lance, menighen scilt doersteken, menich Kersten ende Sarazijn van den peerde gheworpen, die noyt meer op stonden, so dat in dit eerste aencomen doot bleven drye duysent Sarazinen. Als Bellygant sijn volck soe sach doot slain, wort hi thoernich, mit ghestoortheden ridende onder de Kerstenen, mit luyder stemmen, om sijn volck moet te gheven, roepende: “Slaet vrommelijcken, edel Sarazinen, want dyt es der Kerstenen lesten dach!”

     Met dien sloeghen de Sarazinen seere fellijcken op de Kerstenen. Maer de Kerstenen wederstonden de Sarazinen met stoutheden soe vromelijck dat op dye plaetse bleven seven duysent Sarazinen, soe doot, ghewont ende ter erden geworpen, midts den welcken die Sarazinen achterwaert wijcken moesten.

     Belligant siende sijn volck achterwaerts wijcken, meende van quaetheden levende verwoeden. Hy blies synen horen ende dede die Kerstenen van alle ziden seer scherpelijck bevechten. Hy sloech sijn peert met sporen, so felliken eenen Kersten in synen schilt ridende dat hem de lance dwers doer sijn lijf ghinck ende vanden peerde doot viel. Doen bevochten hem dye Kerstenen met stoutheden soe felliken dat si sijn peert onder hem dooden, ende hi viel ter eerden. D’welck de Sarazinen siende, sijn hem terstont te hulpen comen, maer eer si hem wederom te peerde helpen conden, bleven daer so veel Sarazinen verslaghen dat het bloet liep met beken over d’eerde.

In dier selver tijt souden d’ongheloovyghe honden alle doot bleven hebben, en hadden gedaen die coninck Corbijn, die coninck Mallostrou, de coninck Orcanas ende de coninck Dannebru, die mit dertich duysent Sarazinen Belligant te helpen quamen, dye welcke alle met eender vlucht seer fellijcken op de Kerstenen sloeghen, so dat int aencomen van beyde ziden menich vrom campioen doot bleef. Maer die edel Kerstenen weerden hen so vromelijken dat si versloeghen den coninck Corbijn, den coninck Orcanas, den coninck Mathan, den coninck Sanseron, den coninck Grohan van Persen ende den coninck Corcheron, midts den welcken die Sarazinen wederom bestonden te vliedene.

Maer de coninck Marchille quam, diese wederomme keeren dede, die met hem brachte wel tsestich duysen[t] Sarazinen, want hi ghehoort hadde dat Belligant, sijn broeder, nalijcx heel verwonnen was.

     Van den welcken die edel coninck Kaerle seer droeve was als hy die coemen sach, tot sijn baroenen segghende: “Ick bid u om Godswil, en weest niet vervaert vanden Torcken ende Sarazinen die ghi met grooten hoopen siet comen, mer wilt u desen dach ridderlijck draghen, u betrouwen op den almoghenden God stellende, want wy en dorven gheen onderstant van Galien verwachten, dat mercke ick wel, want hi es te verre van ons.”

     Doen riepen die edel kersten baroenen met luyde stemmen, segghende: “Heere, wi en sullen niet eenen voet achterwaerts gaen doer vreese der Sarazinen, al sou wi alle opter steden doot bliven, want wi eens sterven moeten!”

     Mettien sloeghen de Kerstenen ende dye Sarazinen so seer felliken op malckanderen soe dat men eenen langhen tijt duerende niet mercken en conde wie de vic[t]orie houden soude, want over beyde ziden menych vrom man doot bleef. Daer waren verslaghen die coninck van Affrijcken, de coninck Dannebours, die groote coninck Gandras, dye menigen edelen Kerstenen verslaghen hadden. Ende die coninck Marchille wort van den edelen coninck Kaerle een ribbe ontwee ghesteken met een lance, dat hi van pinen ter eerden vallen moeste, daer hem coninck Kaerle verslagen soude hebben, maer de Sarazinen halpen hem met foertsen wederomme te perde, hem by sinen broeder Belligant leydende, totten welcken hi sprack: “Helais broedre, ick verwoede van quaetheden dat wi onsen wille niet volcoemen en konnen over desen wreeden coninck Kaerle de Groote.”

     Met dien deden sy menich trompet slaen, menigen horen blasen. Belligant ende Marcille blyesen selve elck eenen groten horen, d’welck de Sarazinen hoorende, versaemden terstont omtrent hemlieden. Ende dye edel vrome Kerstenen, die van strijden seer moede getraveleert waren, versaemden omtrint den vromen coninck Kairle.

     Als Belligant alle sijn volck versaemt hadde, sprack hy met luyder stemmen, tot hem seghende: “Wel op, ghi edel Sarazinen, slaet nu vromelijck op die felle Kerstenen die ons desen dach so grooten scade ghedaen hebben!”

     Die Sarazinen dat hoorende, sijn alle t’samen met groote verwoetheyt ghelick rasende honden gheloopen teghens de Kerstenen, de welcke hen seer manlijck verweerden. Dair sach men Ogier van Denemercken wonderlijke slaghen slaen op de Sarazinen, allesins rijdende onder d’meeste ghedranghe ghelick een dul rasende mensche, so vreeslijcken swaren moert onder die Sarazinen doende dat niemant sijnder slaeghen verwachten en dorste, maer vloden van hem ghelick de scapen voer den wolf wech loopen. Die duechdelike coninck Kairle, de goede hertoge Naymes ende die vrome ridder Thyri waren altijt bij malckandren, niet cescerende van groote sware slaghen op de Sarazinen te slane, tot alle ziden daer onder ridende om den edelen Kerstenen moet te gheven, midts hen vromicheyt seer menighen Sarazijn vanden live beroovende. Maer hen vromicheit ende grooten arbeyt soude al te vergheefs geweest hebben, si en souden alle hebben moten doot blyven ter saken van coninck Belligant, die altijt sijn volck verstercte met soe grooten menychte dat onsprekelijck was, die van alle ziden so sterckelijck die Kerstenen bevochten dat si niet langher die slaghen verdraghen en konden noch den arbeyt.

     Maer mettien dat si den strijt laten wilden ende gheheelicken de vlucht gheven om haer leven te salveren, saghen si aencomen Galien met sijn baroenen, die uut den scepe quamen, ende elckerlijck die in ’t heyr was, hoorde die peerden draven ende brijsscen. Sijn comste dede den Kerstenen wederom den moet ende haer cracht verdobbeleren, soe dat sy met ghewelt op de Sarazinen sloeghen dat si achterwairts wijcken moesten. Vanden welcken de coninck Marcille, als hi der Kerstenen succours comen sach, seer droeve was, die sinen broeder Belligant thoonende. Ende ter ander ziden waren de Kerstenen seer blide.

*     *

*

Hoofdstuk [55]

Hoe Galien met groote macht den coninck Kaerle te hulpen quam.

[55]

Galien metter lancen in de hant was d’eerste die voer ghereden quam ende daerna alle sijn volck. Hi sloech sijn peert mit sporen, ende den eersten die hy ontmoette dat was de [sone] van den coninck Belligant. Dien reet hi metter lance doer sijn lijf dat hi hem ’t herte doerstack, dat hi ter doot opter erden viel.

     Als de Sarazinen dien vreeslijcken steeck saghen, waren si seere vervairt ende worden Galien kinnende, tot malckanderen segghende: “Siet hier den duyvel comen die te Montsureyn de thien coninghen doode ende die de ghevanghen Kerstenen verloste dye men ghehanghen soude hebben, ende nu heeft hy verslaghen den soene vanden coninck Belligant. Noyt straffer duyvele en was ghescapen!”

     Mettien sloeghen de Kerstenen seer vromelijck op de Sarazinen, so dat Galien der Sarazinen standaert velde ter eerden, mits den welcken de Sarazinen moedeloos worden, ende coninck Kaerle versloech selve den coninck Belligant.

Als dat die coninck Marchille vernam, bestont hi ende alle de Sarazinen te vliedenen al dat si mochten, met luyde stimmen roepende: “Belligant, ons coninck es verslaghen! Daeromme laet ons vlieden oft wi selen alle doot bliven.”

     Mettien worden si alle vluchtich ende die Kerstenen vervolchdense seer scerpelijck. Mair die edel campioen Galien was so seer vertraveleert van strijden dat hem d’bloet ten nose ende ten monde uut liep vanden swaren arbeyt die hy verdraghen hadde, ende was so overvloedelijken metten bloede ende sweete vervanghen dat hy hem vanden peerde moeste laten vallen in onmacht op d’ander doode, soe dat sijn volck meende dat hy doot gheweest hadde. Dies sijn oom Gheerraert van Viennen ende Arnout van Bellande groot mesbaer bestonden te drivene, segghende: “Och Galien neve, den druck die men om uwen vadere Olyvier ghemaect heeft, sal doer uwe doot nu vergheten worden. Te vele scadelick is ons dit ongheval, dat wi versloren hebben den alder ontsientsten ridder die noyt was!”

     Doen bestont elckerlick sijn doot te beclaghen, met luyden stemmen crijschende. Ende van ’t groot gherucht dat alle ’t volck dreef, es Galien vander onmacht becomen, recht op stainde, ende sprack: “Ick en heb gheen erch, maer ick bid u, brinct my mijn peert!”

     Als hem sijn volck wederom op de beene sach, waren si als leeuwen ghemoet om hair vianden te vervolghene.

*     *

*

Hoofdstuk [56]

Hoe de grote coninck Kaerle onsen lieven Heere badt dat Hi den dach verlinghen wilde om sijn vyanden te vervolghene.

[56]

Terstont als Galien wederomme te peerde was gheseten, riep hi tot sijn volck, segghende: “Rasch, rasch, elck sla sijn peert mit sporen. Laet ons de Sarazinen nae riden!”

     Doen reet coninck Kaerle, Ogier van Denemercken, de hertoghe Naymes ende alle d’ander baroenen na de Sarazinen die vloden, dootslainde alle de ghene die si vonden, sonder iemant te sparen, groot oft cleyne. Maer den dach faelleerde ende den nacht quam op de hant, daerom dye Kerstenen seer droeve waren. Ende die goede coninck Kairle, merckende dat den duysteren nacht aenquam, es van sijn peert ter eerden ghetorden, op zijn knien vallende, met devoter hertten segghende: “O gloriose Coninck der Hemelen, ick bidde U ootmoedelijken, eest Uwen lieven wille, dat ick eer den dach faelleert mijn goede vrienden mach wreken op dese ongheloovyghe honden.”

     Mittien wort hi bitterlijck screyende. Ende die goedertieren Heer verhoorde sijn ootmoedich ghebet, want die sonne die doen tertijt nalijckx te Gode was, bleef daer lichtende tot des ander daechs t’smorghens.

     Als coninck Kairle sijn ghebet ghesproken hadde, es hi wederom op sijn peert gheseten, tot sijn volck met luyder stemmen roepende: “Om Go[d]swille, ghi heeren, slaet dapperlijck op dees Sarazinen, want worden sy wel vervolcht, daer en sal niement ontcomen, groot noch cleyn!”

     Doin reden Galien ende sijn volck voer alle d’ander, so vreeslijcken op de Sarazinen slaende dat wondere ware om vertellen. Want eer coninck Kaerle met sijn baroenen Galien konde achterhalen, vant hi onderweghen doot ligghende meer dan thien duysent Sarazinen, die Galyen ende zijn volck verslaghen hadden int vervolghen, want si die soe straflijck vervolchden dat sy uut vreesen vanden perde vyelen, ende Galien mit sijn volck overredense, ende also worden si van den peerden de leden ontwee ghebroken ende doot getorden.

     Ende coninck Kaerle quam na ghereden, dyese met groote hoopen vant op malckanderen doot ligghende, ende sprack: “Heilighe maghet Maria, wie heeft dyt ghebrouwen?”

     Daer op antwoerde Ogyer van Denemercken ende Naymes: “Dat heeft die edel Galien met sijn volck ghedaen, die alree meer dan een mijle voer ons es. Hy heeft desen dach selve metter hant verslaghen .xv. machtighe heydensce coninghen, ende hi heeft der Sarazinen standaert gevelt, mits den we[l]cken si alle vluchtich worden.”

     Coninck Kairle dat hoorende, dancte den hemelschen Coninck vander victorien die Hi hem verleent hadde.

Nu reet Galyen met sijn baroenen so verre dat si quamen tot de tenten ende pauwelonen van den coninck Marchille, daer hi sijn wijf ghelaten hadde met omtren[t] seven duysent Sarazinen om haer te verwaren, die seer scoone was. In die pauweloenen was veel goets ende grooten scat. Wel meende die coninck Marchille met blyscapen daer des avons te comen slapen, maer zijn vruecht wort verkeert in grote droefheyt, want si worden alle verslaghen, ende sijn wijf ghevanghen.

Seer rasscheliken was die coninck Marchille vliedende, segghende datti in zijn pauwelonen niet comen en wilde, maer dat hy rijden wilde tot Barghant, een sterck casteel dat hem toehoorde, dair hy coninck Kaerle noch sijn heyr niet ontsien en soude. Maer eer hi tot dier plaetsen comen konde, was hi metten anderen verslaghen.

Den dach was scoon ende clair. De sonne bleef staende doer de bede van coninck Kairle. Coninck Kairle ende Galien vervolchden elck met hen volck de Sarazinen even sterckeliken. Niemant en spaerde hem ende versloeghender seere vele in dier vlucht.

     De Kerstenen vervolchden de Sarazinen soe langhe [t]ot si quamen neven een grote riviere, dair gheen brugge en was om over te pasceren. Dyes de Sarazinen daer moesten staende bliven, want si niet meer en wisten waer vlieden. Galien ende sijn volck mercten wel dat de Sarazinen stille stonden ende vastelijcken tasten oft de riviere diep was, maer si en vonden gheen gront, waer af sy seere vervaert waren. Haren rechten wech en kond[en]si niet vinden, d’welck hen alle qualijck loonde. Want coninck Kaerle ende Galien mit alle hen volck soe sloegen op de Sarazinen dat de Sarazinen malckanderen in die riviere dronghen ende verdroncken, daer af coninck Kaerle groote blischap hadde, seer luyde roepende: “Ick bid u, ghy heeren, slaghet al doot, sonder iemant te sparen!”

     Ende die Kerstenen versloeghender ontalliken vele. Galien sloech op de Sarazinen sonder verdrach, tot hem segghende: “Ay valsche ongheloovyghe honden, nu en moechdy der doot niet ontghaen!”

     Met dien reet hy met groote verwoetheyt onder de Sarazinen, al dat hy raecte dootslaende.

Als de Sarazinen Galien saghen, haren dootviant, mercten si wel dat si al doot bliven moesten oft doer d’water vlieden. Mettien spronghen si alle in d’watere om te meenen hen leven te salveren, maer d’watere was so seer groot dat niet een ten boerde en qua[m] van allen den ghenen die in d’watere spronghen, maer si verdroncken alle t’samen. Ende der Sarazinen die in de riviere spronghen, was so vele dat den watere synen loop benomen worde, ende dat die Kerstenen van der Sarazinen dode lichamen maecten een brugghe, daer sy overe pasceren mochten. Ende men sal weten dat van al den Sarazinen niet een en ontquaem, groot noch cleene.

Na dese onsprekelike uutnemende grote bloetstortinghe keerde koninck Kaerle wederomme totten Ronchevale, ende alle de doode Kerstenen die hi daer vant, dede hi begraven op den rechten wech van Sint Jacops in een plaetse die de bisscop van Parijs consacreerde. Dair stichte coninck Kairle een schoon ghasthuys, in d’welcke de arme pelgrems onderhouden worden als si aldaer pasceren, die dachlijken bidden voer de sielen van die vrome Kerstenen die daer verslaghen waren.

*     *

*

Hoofdstuk [57]

Hoe, na dat de Sarazinen verslaghen waren, Galien den coninck Kaerle gebeden heft dat hi met hem reysen wilde te Montsureyn, daer hy trouwen soude Guimande, de nichte vanden coninck Bellighant.

[57]

Na dat de groote keysere Kaerle hadde laten begraven die edel Kerstenen dye in den strijt doot bleven waren, es Galien, de vrome campioen, bi coninck Kaerle comen, totten welcken hi sprack: “Heere, ick heb gheloeft eender vrouwen, de alderscoonste die ghi noyt saecht, dat ick hair trouwen soude als ick u hadde helpen verwinnen den coninck Belligant ende Marchille. Nu sijn die verwonnen. Ick bid u dat u believe te comen tot mijnder feesten, ende dat u believe die maicht bider hant te leydene als ick die trouwen sal.”

     “Bi mijnder trouwen, Galien, beminde vrient,” sprack coninck Kairle, “dat wil ick gherne doen! Ick sal met u reysen, want ghi wel verdient hebt dat men u eerlijcken verselschape, al en wairt anders niet dan om den costelijcken standairt die ghi desen dach ghewonnen hebt op die onghelooveghe Sarazinen. Oock zidi mi te hulpen comen, terstont als ick u dat ontboot met Gheeraert de Jenevoys. Daerom behoor ic uwe begheerte te consenteren ende te volbringhen. Maer eer ic met u reyse, wil ick de justicie volbringhen over den valschen Gouweloen, die mijn baroenen so deerliken heeft verraden.”

     Terstont wort Gouweloen ghehaelt om dat men justicie over hem doen soude, maer Gouweloen veranwoerde hem grootelicken, segghende dat hi dies gheen scult en hadde, ende een sijn neve, Pinabel gheheeten, wilde bewisen in campe dat Gouweloin gheen scult en hadde. Maer hi wordt inden camp verwonnen. Daerom bi den bevele van conynck Kaerle de selve Pinabel ghehanghen wort ende die verrader Gouweloen met vyer peerden van een ghetrocken ende die stucken aen de ghalghe ghehangen.

Na desen es coninck Kaerle te peerde geseten, verselscapt met Galien, metten hertoghe Naymes, met Ogier van Denemercken ende met alle de kersten baroenen, uutghenoemen thien duyent mans van wapenen die hi noch op den Ronchevale liet tot sijn wedercomste. Ende dat voernoimde gheselschap reysde soe langhe met coninck Kaerle ende Galien tot dat si quamen binnen Montsureyn, daer si alle t’samen van die schoone Guimande mit grooter eeren seer minlijcken ontfangen waren.

*     *

*

Hoofdstuk [58]

Hoe Galien die schoone Guimande troude.

[58]

Des ander daechs t’smorghens es die zuyverlijcke scoone maghet voer Galien coemen totten welcken si sprack: “Heere, ick beghere an u mijn voerweerde, want ghi mi hebt gheloeft te trouwen!”

     “Schoon lief, dat wyl ick gherne volbringhen,” sprack Galien, “so verre als dat mynen heere den coninck belieft, maer andersins niet.”

     “Wairachteliken,” sprack coninck Kaerle, “dat es mi seer lief.”

     Doen ghinghen si met grooten triomphe seere eerlijcken ter kercken, dair Galien de scoone Guimande troude. De coninck Kairle ghaf Galien alle de landen dye hi in Spaengnen ghewonnen hadde, ende Galien ontfinck die goedertierliken. Daerna croondese coninck Kairle alle beyde, ende si deden hem manschap van ’t geheel conynckrijck van Montsureyn.

Ende men sal weten als Galien met sijn volck verslaghen hadde de zeven duysent Sarazinen die Marchille ghelaten hadde in sijn tente om sijn wijf te verwaren, so en wilde coninck Kaerle d’wijf van Marchille niet doden, maer bracht die met hem te Monsureyn. Welke vrouwe hi seere eerlijcken dede cleeden, hair diversche rijckelijcke juweelen ghevende, ende sende haer quite ende vri van ’t heele conincrijck [na] Marchille der stat, sonder haer emmermeer iet daer af te eysschen.

*     *

*

Hoofdstuk [59]

Hoe coninck Kaerle van Galyen ende van die scoone Guimande ghesceyden es ende wederomme na den Ronchevale ghereyst.

[59]

Coninck Kaerle bleef acht dagen te Monsureyn na dat hi Galien ende die schoone Guymande gecroont hadde, ende op den neghensten dach es hy van Montsureyn ghescheyden ende na den Ronchevale ghereyst, met hem leydende den escuyr Thierrion, want die besceet wyste vander verraderien van Gouwelon. Ende te Montsureyn bi Galien bleven Gheeraert van Viennen, Aernout van Bellande, Savary, Bennes ende Aymery. Dese voernoemde vijf rydders bleven den gheheelen winter neven Galyen tot inden somer, ghelijck ghi hooren sult.

*     *

*

Hoofdstuk [60]

Hoe een ridder als bode Galien dye tijdinghe brachte dat sijnder moeder twee broeders hair wilden doen berren.

[60]

Een weynich tijts nae desen als den soeten zomertijt beghoste ende Galien met rusten in bliscapen meende te leven es een riddere uut Constantinoblen binnen Montsureyn by hem comen, die tot hem sprack: “De ghene die ons met Zijn dierbare bloet verlost heeft, hebbe in Sijnder heyliger hoeden den sone vanden vermairden prince Olivier!”

     “Vrient, dat moet u God loonen,” sprack Galien. “Segt mi uwe begheerte ende wanen ghi comt!”

     “Heere,” sprack de ridder, “ick coeme van Constantinobelen ende bringhe u tidinghe dat de coninck Huyghe met fenijn valscheliken vergheven is van sijn twee sonen om dat si heeren vanden lande souden sijn. Ende si hebben hare suster, uwe moeder, in die ghevan[c]kenesse doen stellen, hair op legghende dat si haren vadre, den coninck Huyghe, vergheven heeft, d’welck die goede vrouwe noyt en hevet ghedacht noch ghepeyst. Maer sy en can niement vinden die in campe voer haer vechten wilt teghen haerder broeders campioen, dye een fel wreet sterck tyrant es, ende so machtighen rese dat hem nyemant bevechten en derre. Daerom quam ick om uwen vader Olivier, dat hi den camp voer hair vechten soude. Mair nu heb ic hooren segghen dat hem de Sarazinen opten Ronchevale verslaghen hebben. Dair om, ten zi dat ghi haer te helpen reyst, ick verzeker u dat si eer een maent sal worden verbrant!”

     Galien dese tijdinghe verstaen hebbende, heft sijn wijf ende ’t casteel in handen ghestelt van Gheeraert van Viennen ende Arnout van Bellanden, sijn twee ooms, om dat sij’t verwaren souden. Daerna es Galien met Aymery, sijn oom, ende Gaultier van Parijs met drie honder[t] die aldervroemste ridders die men uut drie duysent ridders kiesen moechte van Monsureyn ghesceyden, so langhe te watere ende te lande reysende dat hi binnen Constantinoblen quam, daer hi logeerde in een seer groot machtich huys, ghelijck een casteel.

     Ende met dien dat Galien int huys quam, hoorde hi de dienaers ende meer andere claghen ende screyen om dat men dyen dach de duechdelijcke joeffrouwe Jaqueline, Galiens moedere, berren wilde, tot malckanderen seggende: “Och lyeve Heere, desen dach sal ghebrant worden dye alderduechdelijcste vrouwe die noyt van moeder was gheboren, doer de welcke de arme minscen ghespijst, ghecleet ende onderhouden waren.”

     Als Galien ’t volck so seere ontstelt ende bitterlijcken screyen sach om Jaqueline, sijn moeder, wordt hy oock uut grooter droefheyt sijnder hertten screy[e]nde. Ende die twee broeders van der vrouwen, te weten Henrick ende Thibert, quamen te hove mit een grote menichte van princen ende baroenen van haerder benden.

Doen quamen alle de baroenen te hove in een schoone ghewelfde sale, daer Henrick ende Thibert gheseten waren om haren suster Jaqueline ter doot te verwijsene, dye veel dyversche heeren ende baroenen des lants tot haerder benden ghetrocken hadden midts de groote ghiften die Henrick ende Thibert den selven ghegheven hadden, om dat sy tot haren voerdeele spr[e]ken souden.

*     *

*

Hoofdstuk [61]

Hoe Galyen int hof quam, daer sijn moeder voer de heeren stont om veroerdeelt te worden, ende hoe hy haer campioen wort.

[61]

[U]ter ghevanckenissen wordt [doen] voer alle de baroenen bracht [de sc]oone Jaqueline, tot de welcke Hen[rick] ende Thybert, haer broeders, spraken, segghende: “Valsche moerdenerse, dat u God vermaledien moet, heden desen dach suldi verbrant worden oft het sal ons aen onse macht ghebreken, want ghi valschelijcken met fenijne ter doot bracht hebt uwen vadere ende den onsen, ende daerna hebdi ons oock willen vanden lyve laten berooven!”

     Doen bestont een groot duyvels rese, Burgalant gheheeten, te roepen, seg[ghende]: “Mijn heeren, dese teghewoerdighe vrouwe beloefde bi my te slapen, wilde ic haer campioen wesen ende wylde ick haer twee broeders ontlyven. Ende ick weet waerachtelijcken wel dat si haren vader ghedoot heeft met fenijn. Ende esser eenich man die segghen wilt dat ’t voernoemde niet waerachtich en is, ick bin bereet hem dair om in eenen camp te be[v]echtene totter doot!”

     Doen bestonden te roepen alle die baroenen die van Henricx ende Thyberts paertye waren, segghende: “Ghi heeren, ghi baroenen, den tijt es ghepasceert. Si en heeft gheenen campioen. Daerom moet sy nu ter doot verwesen worden!”

     Doen sprack die goede bisscop van Napels, segghende: “Den tijt en es niet gepasceert. Noch mach hier iemant comen die hair campioen worden sal.”

     De duechdelijke vrouwe, hoorende dat elck haer doot begheerde, screyde seer bitterlijck ende wort siende eenen haren neve, die[n] si badt dat hy haer campioen wesen wilde, maer hy en dorste om die vreese van haer broeders. Ende die goede vrouwe, merckende dat haer niemant en wilde verantwoerden noch haer campioen wesen, wort uut mestroostycheden bitterliken screyende.

Mettien is Galien, de vrome campioen, daer comen, die sijn moeder druckeliken screyende voer de heeren sach staen om verwesen te wordene ter doot, de welcke hy byder hant nam, tot haer segghende: “Vrouwe, wylt u trueren laten, want ick u desen dach mit mijn sweert verlossen sal vander doot!”

     Der goeder vrouwen veranderde alle dat bloet haers lichaims als si Galien sach ende dancte hem seer minliken.

     Henrick ende Thybert hoorende dat Galien haerder suster campioen wesen wilde, waren seer thoernich, met spijttighen woerden tot hem segghende: “Villeyn, wie zidi? Dat u God vermaledie! Ghy hebt u lijf seer onweert dat ghij ’t avontueren wilt om een moerdenerse. Ghy sijt een onghevallich katijf dat ghy u lijf om haer [verliesen] wilt. Ten spijtte uwer herten sal si desen dach verbrant worden, want si heeft onsen vadere vergheven.”

     “By den levenden God,” sprack de bisschop van Napels, “ghy en selt haer niet dooden na dien si eenen campioen heeft, ende den camp sal eer noene gevochten worden!”

     “Ick en achte haren campioen niet twee miten,” sprack Burgalant, “want al waren sijnder viere, ten mach hair niet hulpen.”

     “Ick ontsegge u vanden lyve,” sprack Galyen. “Ick sal teghen u rekenen eer wi sceyden. Ick en acht uwe grootheyt des lichaims noch uwe dreyghende woerden niet eenen rotten appel, want eer noene suldy ghevoelen den snede van mijn sweert!”

     Doen viel de goede vrouwe op haer knyen, onsen lieven Heere devotelijcken biddende dat Hy haren campioen victorie verleenen wilde, mair sy en kinde Galyen, haren soene, niet.

Burgalant, Henrick, Thybert, met alle haerder paertien, ghinghen uut die groote sale in een seer secrete camere, dair si Burgalant wapenden mit uutnemende goet hernasch. Daerna gaven si hem een peert al overdect met stalen bairtzen, d’welck van over d’zee bracht was. Ende als hy volwapent was, es hi te peerde gheseten metter lancen in die hant ende den schilt [omme] den hals. Dese Burgalant hadde [bin]nen sijn leven vijfthyen mans in [cam]pe verslaghen, ende hi was drie [gro]te voeten langhere dan eenich [ander] man. Doen sloech Burgalant zij[n peert] met sporen, ridende ter plaetse[n daer] den camp gheoerdoneert wa[s, daer] hi Galien verwachte.

Galien [reet] oock seere raschlijcken in sijn [herber]ghe, daer hi van Savary ende [Bennes] seer wel ghewapent wort. Als [Galien], die vrome campioen, volwapent [was], sloech hi een cruys voer hem ende [es] op sijn peert gheseten. Maer eer hy wech reet, beval hi Sava[r]y ende Bennes seer vriendelijken dat si met alle sijn volck in die herberghe blyven souden ende dat syse souden doen wapenen al ghereet om hem te hulpen te comen, waert sake dat noot ware, want hy sorchde dat Henrick ende Thybeert eenighe verraderye voertstellen souden inden camp, want si dis wel ghewoene waren. Ende Galien kinde hair condicien ende haer ghedachten over langhen tijt, want si hem verradelijcken hadden willen dootslaen als hi van coninck Huge na Vranckerijck reysde.

     Met desen es Galyen ghesceyden van Bennes ende Savary, die terstont alle haer volck wapenen deden ghelijck Galien dat bevolen hadde.

Galien reet doer de stat ter plaetsen daer den camp ghescien soude, dair de valsche verraders Henrick ende Thybert onderlinge raet hielen, tot malckanderen seggende, waert sake dat Burgalant verwonnen worde in den campe, dat sij ’t met den sweerde wreken souden.

     Mettien quam Galien int perck bi Burgalant ghereden, tot den welcken hy sprack dat si den behoorliken eet voer de heeren sweren moesten, d’welck sy alsoe terstont deden. Ende Burgalant sprac voer alle de heeren in die teghewoerdicheyt van Galiens moeder, segghende: “Also moet mi God ende alle Zijn heylighen hulpen ghelijck mi kinlijc es dat dese teghewoerdighe vrouwe haren vader valschelijcken met fenijn vergheven heeft, ende daerna heeft si aen mi versocht dat ic hair twee broeders dooden soude, ende sy soude mynen wille volbringhen.

     Na desen heeft de vrouwe ghesworen, segghende: “Alle ’t ghene des mi dese valsche verrader opsegghende es, ben ick onsc[h]uldich, also moet my God ende alle Sijn heylighen hulpen!”

*     *

*

Hoofdstuk [62]

Hoe Galien teghen Burgalant den camp ghevochten heeft ende den selven verwonnen.

[62]

Na desen sijn die twee campioenen int perck ghereden, haer peerden met sporen slaende, met selcken cracht malckanderen in dye scilden raeckende dat beyde haer lancen in veel stucken braken. Ende metten crachteghen loop der peerden hortten sy so fellijcken teghen malckanders lijf dat si beyde vanden peerde opter eerden in onmacht vielen, daer sy nalijcx een half huere bleven ligghende ghelijck oft si doot gheweest hadden.

     Als sy vander onmacht bequamen, zijn si op die beenen ghespronghen, elck zijn sweert treckende, malckandren menighen swaren slach ende menighe dieppe wonde ghevende, so dat Galyen ten lesten na veel arbeyts den wreeden tyrant Burgalant vanden live berooft heeft, vanden welcken hi seer blide was.

Ende Burgalant doot sijnde heeft Galien sijn peert bi den thoome ghenomen om dair op te sitten. Mair eer hi dair op wel gheseten was, quamen Thybert ende Henrick al ghewapent ghereden met een grote menichte van volcke om Galien, den vroemen campioen, doot te slain. Mits den welcken daer dien dach groote bloetstortin[ghe] ghebuerde, want Bennis ende Savari mit alle hen volck quamen Galien te helpen, die ontallike veel vander verraders volck versloeghen.

     Thibeert ende Henrick, die wijle dat hen volck vechtende waren teghens Galien ende teghen sijn volck, reden uuten strijt tot Jaquelinen, haerlieden suster, ende leverden die in handen van vier stoutte vrome ridders, die hoochmoedichste wreetste tyrannen van alle d’lant, tot de welcke de valsche verradere Thibert sprack, so luyde dat Galien hoorde, segghende: “Leyt dese valsche voddoyse secretelyken int Bosch van Bucifael! Wy selen u volghen ende nemen hair d’leven.”

     De voirnoemde boeven stelden de vrouwe terstont op een peert, met hair seer raschliken ridende int Bosch van Bucifael.

Galien siende zijn moeder wech voeren, reet neven Bennes ende Savary, tot de welcke hi heymelicken sprack, segghende: “Ghy heren, wi moeten vertrecken oft alle doot bliven.”

     Als Savary ende Bennes dat hoorden, bliesen sy ’t vertreck, ende terstont sloech elck sijn peert met sporen, seer raschliken ridende in die herberghe daer sy ghelogeert waren. Henrick ende Thibert met hen volck vervolchdense seer scerpelycken, maer Galien mits sijn vromicheyt dede soe vele dat alle sijn volck binnen der herberghen quam teghen den danck vanden verraders. Ende terstont als si inder herberghen waren, reet Galien seer raschlijck ter poerten uute, spoerslaechs ridende na de ghene die met sijn moedere wech reden.

     Maer wi selen nu een weynich van Galien swighen ende scriven van Thibert ende Henrick, die met hen volck de herberghe allesins seer felliken deden bespringhen, dair Galiens volck soe menighen man versloeghen dat die twe verraders dair af verwonderden. Dies Henrick tot Thibert, sinen broedre, sprack, segghende: “Broeder, bliven wy hier, wi sijn alle doot. Ick gheloove dat dit volck helsche duyvels sijn. Vermaledijt moet wesen d’lant dair si gheboren sijn, want alle ’t volck van den lande souden si te nieute bringhen! Daer om soude ick raden dat wi secretelijcken onse su[s]ter volchden ende haer dooden, want so langhe als sy levende es en selen wi gheenen vrede binnen den lande hebben. Ende als sy doot is, sullen wi een maent oft twee uuter stadt bliven op eenich van onsen casteelen. Daerna selen wi wederom in de stat comen ende beghiften de heeren des lants die ons croonen selen.”

     “Broeder, dat es seer goeden raet!”, sprack Thibert.

     Doen reden si secreteliken uuten ghevechte, spoerslaechs rydende na hen sustere. Ende als hen volck vernam dat si wech waren, worden sy alle moedeloos ende verwonnen, aen Galyens volck bestant begherende. Ende Galiens volck maecte met hemlieden peys op condicie nochtans dat sy Galien wederomme welvarende ende ghesont leveren souden. D’welck si al t’samen gheloefden soe verre als ’t moghelijck ware.

     Terstont ghinghen si hem al de stat dore ende onder de dode soecken, mer sy en conden hem gheensins vinden. Vanden welcken Galiens volck seer droeve ende ghestoort was, ende hebben ghevanghen ghenomen die machtichste vander stat die van Henricx ende Thiberts paertie waren, de welcke sy in haer herberghe ghevanghen stelden, hemlieden gelovende dat sise alle hanghen souden ’t en ware dat si Galyen wederomme levende ende ghesont leverden.

*     *

*

Hoofdstuk [63]

Hoe Galien de vier boeven versloech die sijn moeder wech gheleyt hadden.

[63]

Galien reet so raschlijcken dat hi inden bosch quam, daer de vier boeven te voete stonden, menyghen swaren slach sijnder moeder ghevende, die seer ontfermlijcken screyende mit luyder stemmen roepende wort so dat Galien, die in den bosch coemen was, hoorde. Des hi sijn peert met sporen sloech, seer verstoort sijnde gelijck een uutsinnich mensce, [ende] so langhe reet dat hi ter plaetsen quam daer de vier verraders sijn moeder soe onghenadeliken sloeghen, tot de welcke hi met een luyde stemme riep, segghende: “Ay valsce verraders, ter droever tijt hebdi de vrouwe gheslaghen, want u dat het leven costen sal!”

     Mettien sijn dye vier verraders seer raschlick op hair peerden ghespronghen, ghelijkelijcken op Galien slaende so dat si malckanderen swaerliken wonden. Ende die goede vrouwe dat siende, liep doer hegghe, doer haghe om haer leven te salveren, so dat hair aensichte ende handen van den bloede zepen van dat scrabben der doernen ende braemen, daer Jaqueline, de goede vrouwe, doer liep.

     Van de welcke ick nu swyghen wille ende scrijven van Galyen, die als een vrom campioen so langhe teghen de vier verraders ghevochten heeft dat hi die vanden live beroofde. Daerna reet Galien terstont om sijn moedere te soecken, maer hi en vant haer niet ter plaetsen daer hi haer ghelaten hadde, want si wech gheloopen was om haer leven te salverene, ghelijck ghy ghehoort hebt.

*     *

*

Hoofdstuk [64]

Hoe de verraders Henrick ende Thibert haer suster Jaqueline vonden slapende neven een fonteyne.

[64]

So lange heeft de bedructe vrouwe Jaquelyne inden bosch doer hegghe, doer haghe gheloopen dat si quam aen een fonteyne, neven welcke fonteyne, want si seer vermoeyet was, si neder viel ter eerden ende slapende wort. Binnen der tijt dat si ain de fonteine slapende was, sijn Henrick ende Thibert, haer broeders, daer ghereden comen, die haer terstont kinden als si haer saghen, des si terstont van die peerden spronghen, ende mit hen ghewapende handen sloeghen si die duechdelijcke vrouwe seer wreedelicken, haer met voeten terdende ghelijc een hont. Daerna hinghen si haer bi den hare ain eenen boom ende sloeghen haer soe onghenadelijcken met doernen ende met blamen dat haer d’bloet allesins afliep ghelijck oft si met den bloede hadde beghoten geweest. Ten lesten brack dat haer ende dye goede vrouwe viel opter eerden, daer si ghelijck een doot mensche bleef ligghende sonder eenich lidt te roeren. Doen droeghense haer twee broeders in de fonteyne. Ende als sy een wijle daer inne gheleghen hadde, sloech sy haer ooghen ten hemel, met een luyde stimme roepende: “O gloriose maghet Maria, wilt mijnder ontfermen!”

     Dese stemme wort Galien hoorende ende reet na de self plaetse, daer hy haer twee broeders siende wort, de welcke hi terstont seer vromelijcken bevocht. Ende sijn moeder dat siende, es ten besten dat si conde uut de fonteyne comen ende in den bosch ghegaen haer berghen om haer leven te salveren.

Die wijle dat Galien teghens Henrick ende Thibert vechtende was, quaem daer een gheselle verbi ghaende, die Galien ende die twe ghebroeders kennende wort, ende liep terstont binnen Constantinobelen, daer hi dat selve Galiens volck vertelde. Die terstont alle t’samen reden om Galien te succoreren, den voernoemden gheselle volghende, diese na die plaetse leyde daer Galyen teghens sijnder moeder broeders vechtende was. Ende int bosch comende ontmoetten sy Galiens moeder, so seer mesmaect datse niemant kennen konde, want si ghelijcte beter een dul rasende mensche dan een verstandighe vrouwe, tot de welcke Savary sprack, vragende: “Vrouwe, wie zidi ende wanen coemdi? Wilt ons dat segghen!”

     Die goede vrouwe anwoerde, segghende: “Ick ben Jaqueline, coninck Huyghens dochter, dye aldus deerlicken meshandelt ben van Henrick ende Thibert, mijn twee broeders, die my van den live souden hebben berooft en hadde ghedaen de ridder dye den valschen Burgalant inden camp verslaghen heeft om mi vander doot te verlossen. Welcken ridder, soe ick duchte, mijn twe broeders verslaen selen, want si hem seer ghewont hadden als ick van daer si vechten wech liep om mijn leven te salverene.”

     Savary ende Bennes dat hoorende, hebben dertych mans van wapenen neven die vrouwe ghelaten om haer te verwaren op dat hair gheen erch en soude ghescien. Daerna hebben si den voernoemden gheselle ghevolcht met alle hen ander volck, seer raschlicken ridende tot dat si ter plaetsen quamen daer Galien vechtende was teghens de twe valsche verraders, die welcke si terstont ghevanghen namen.

     Ende als si wederom ter plaetsen quamen daer Galiens moeder was, stelden sy hair op een peert. Dairna reden si alle t’samen na de stat metten twee verraders, die elck met een coerde an den hals ghelijck dieven ghebonden waren.

*     *

*

Hoofdstuk [65]

Hoe alle ’t volck Galyen te ghemoet quam, ende hoe die twee verraders ghehanghen worden.

[65]

Als Galien ende sijn volck uten bosch quamen, wort hi omringhelt vanden princen, van den baroenen ende vanden borghers die uuter stat quamen. Die someghe groetten hem, die soemighe toefden hem, seer groote blischap dryvende dat sy hem vonden hadden, ende dat hy die twee verraders ghevanghen hadde. Met malckanderen zijn si in die stat comen daer de heeren versaemden om Henrick ende Thibert te verwijsene, de welcke terstont als si voer de heeren quaemen de waerachticheyt bekinden hoe dat sy haren vader vergheven hadden, ende hoe si haerder sustere t’onrechte daermet beloghen hadden om dat sy heeren vanden lande sijn souden. De heeren ende baroenen dat hoorende riepen met luyde stemmen, segghende: “Waerachtelijken, hier en behoort gheene compascie noch ontfemherticheyt, want de mesdaet es te groot. Alle beyde seldi ter ghalghen worden ghesleypt, daer men u hanghen sal ende verworghen!”

     Doen waren die twee valsche verraders ghelevert in handen vanden generael, die terstont liet bringhen twee peerden t’samen ghebonden. Doen worden de twee valsce verraders ghebonden aen de sterten vanden peerden ende also doer de stat buyten poerten na dye ghalghe ghesleypt daer sy aen ghehanghen worden ende verworcht. Van den welcken alle de borghers seer blyde waren om dat si haren vader vergeven hadden.

De justicie gheschiet sijnde quamen de heeren ende princen te hove, tot de welcke Galien sprack: “Ghi heeren, hadden coninck Huyghens twee soenen getruwe ende duechdelijck geweest, si souden van rechts weghen ghecroonde coninghen van desen lande hebben gheweest. Maer siet hier de vrouwe dien ’t rijcke toe behoort! Ghi selt haer gheven eenen wijsen vroeme prince te houwelike om de landen des rijcx te regieren.”

     De goede vrouwe Galiens woerden verstaende, antwoerde, segghende: “Heere, by mijnder trouwen, so langhe als ick leve en [b]egheer ick gheenen man te houlijck dan den grave Olyvier. Van hem heb ick eenen sone ghehadt, dien is ghaen soecken ende sal hem hier bringhen als hi hem vonden heeft. Dan sal men de feeste onser bruylocht houden in dit palleys.”

     Als Galien sijnder moeder hoorde spreken van sinen vader ende van hem, bestont met droever herten te suchtene ende sprack tot sijnre moeder: “Vrouwe, de Sarazinen hebben opten Ronchevale verslaghen den grave Olivier, Roelant, den bisschop Turpijn ende meer dan twyntich duysent Kerstenen. Ick heb hem sien sterven ende eenen dach bi hem gheweest. Maer ick ben sijn soene Galien, ende ghi sijt mijn moeder.”

     Die goede vrouwe dat hoorende, gaf eenen grooten creet, voer sijn voeten in onmacht vallende, des Galien seer druckelijken suchtende wort. Ende als si van der onmacht becommen was, omhelsde si haren sone, hem seer viendelijcken mit screyenden ooghen bitterlijcken hair lief Olivier beclaghende. De princen ende baroenen vernemende dat hy was Galien, de sone van Olivier ende van Jaquelinen, haerder vrouwen, waren si alle t’samen seere blide, met luyde stemmen roepende dat hy heere ende coninck vanden lande sijn soude, want si gheenen andren heere en begheerden soe langhe als hi leefde.

     Doen leyden hem de princen ende baroenen in een scoon camere daer sy hem ontwapenden ende ontboden terstont de cirurgijns vanden overleden coninck Huyghe, dye hem al zijn wonden binnen drye dagen genazen, van den welcken alle die vander stat seer blide waren.

Maer de goede vrouwe en conde den grave Olyvir niet vergheten, om den welcken si dachliken screyende was. Ende Galien dat siende, vertroostese ten besten datti conde, tot hair segghende: “Vrouwe, doet bidden voer zijn siele ende trout eenen anderen edelen vromen prince, die uwe landen regiere.”

     “Lieve sone,” sprack die vrouwe, “nemmermeer en sal ick conversacie hebben met man, maar ick sal mijn haer af laten sniden, want ic heb God reenicheyt gheloeft, ende dat ick nemmermeer man trouwen en sal dan uwen vader Olivier. Mair nu u vader doot es, begheer ic in een closter nonne te wordene, ende dat ghi alle ’t rijcke besitten sult.”

     Als de baroenen der vrouwen woerden verstonden, riepen si alle mit luyde stemmen, seggende dat si seer wijslijcken ghesproken hadde, ende dat sy alle seer willichlijcken haren sone Galyen dienen souden ende hem in alle syne goede bevelen onderdanich sijn.

*     *

*

Hoofdstuk [66]

Hoe Galien Rethore coninck van Constantinobelen ghecroont wort, ende hoe hem een bode tidinghe bracht dat de Sarazinen sijn wijf Guim[a]nde beleghen hadden op ’t casteel van Montsureyn.

[66]

Na dese ende meer ander woerden wort Galyen met grooten gheselscape gheleyt in die kercke van Sinte Sophie, daer hi na den godlijken dienst met groten triomphe seer eerliken van den patriarcke coninck van Constantinoblen gecroont wort. Daer na sijn si alle t’samen ten conincliken palleyse ghekeert, daer men grooten triomphe met blyschapen dryvende was.

     Maer die blischap duerde seer onla[n]ghe, want die wijle dat coninck Galien over tafel sittende was metten princen ende baroenen quam inder salen Mauprijn, die een heydensce coni[n]ck hadde geweest, mair was kersten worden, ghelijck ghi vore hebt gehoort. Dese Ma[u]prijn, na dat hy die behoorlijke reverencie ghedaen hadde, sprack hi tot Galien, met een luyde stemme segghende: “Heer keyser, hoghe vermaert, uwe coninghinne Guimande doet u seere groeten, u doer die pascie ons Heeren biddende dat ghi haer seer haestelijken te hulpen comen wilt teghen den amirael van Coerdes, die met dertich heydensce coninghen met een ontallijke menichte van Sarazinen u casteel ende stat van Montsureyn beleghen hebben ende ghesworen by haren groten god Mahon dat si in haer lant nemmermeere keeren en selen voer dat si de stat metten casteele heel ghedestrueert hebben ende Guimande, uwe wijf, verbrant.”

     Galien dese woerden ghehoort hebbende, heft alle sijn baroenen grootelijken beghift, hemlieden biddende dat si hem bistant doen wilden teghen de heydensche honden dye sijn wijf beleghen hadden. Ende alle de heeren antwoerden eendrachteliken dat si met hem reysen souden daer hem beliefde.

Terstont na desen is Galien mit groote menichte van volcke t’scepe ghegaen, so langhe zeylende dat si havenden aen een heydensce stat die den amirael van Cordes toe behoorde, welcke stat si met crachte wonnen, alle de ghene doot slaende dye daer binnen waren. In dese stat liet Galien eenen vromen rydder met tweehondert strijtbarighe mans.

     Na desen es Galien met sijn volck so langhe over lant ghereyst dat si in eenen avonstont quamen op vijf milen na Monsureyn. Ende des ander daechs oerdoneerde Galien in die groote battaelle dertich duyzent mans om sinen persoon te verwaren. In die achterhoede oerdonneerde hy twintich duysent mans. Doen riep hy sijn twee neven Bennes ende Savari, dyen hy oock ghaf twyntich duysent mans om de voerhoede. Mit dese drie battaellen es Galyen in scoonder oerdonancien ghereyst na Montsureyn, daer hem te ghemoete quamen twe heydensce coningen met .xxx. duyzent Sarazinen, die na de stat van Cordes ghevanghen brochten Gheerairt van Viennen, Aernout van Bellande ende omtrent tsestich andere kersten ridders, die de Sarazinen voer Montsureyn ghevanghen hadden. Welcke Kerstenen Galiens volck verloste ende alle de Sarazinen versloech, uutghenomen omtrent tweehondert, die spoerslaechs vliedende waren na ’t groote heyr der Sarazinen dat voer Montsureyn was.

Als die Sarazinen verslaghen waren ende die Kerstenen verlost, es Galien met sijn volck seer raschelijcken alsoe langhe ghereyst dat hi voer Montsureyn quam, daer hi de Sarazinen so vromelijcken bevochten heeft dat d’amirael van Cordes naulick met tweehondert Sarazinen ontcomen conde, ende alle d’ander bleven doot. Maer eer Galien daer quam, hadden die Sarazinen de stat verbrant ende een groot deel vanden mueren des casteels af ghebroken.

Als Galien met zijn volck de Sarazinen verslaghen hadden, merckende dat si den amirael van Cordes niet crighen en conden, want hi t’schepe ontvloden was, sijn sy in des amiraels tinten comen, daer si ontallijcken grooten rijcdom vonden, d’welck si al t’samen met grote bliscap binnen Montsureyn deden draghen. Mer de vrome coninck Galien, siende der stat mueren af geworpen, de huysen verbrant ende ghedestrueert, was seer droeve. Galien reet terstont op ’t casteel, daer hi ontwapent wort in een scoon camere.

     Doen quam tot hem de scoone Guimande, zijn wijf, de welcke Galien vriendelijken helsende custe aen haren liefliken mont, ende die vrouwe viel voer alle de heren in onmacht uut blischapen, ende Galien hief haer in sijn armen tot dat si vander onmacht becoemen was, die welcke als hi haer wel aensach groot medeliden op haer hadde, want haer lieflijc aensichte seere verkeert was. Als de schoone Guimande vander onmacht becomen was, sprack Galien tot haer, segghende: “Mijn lief, seer veel armoeden hebdy ghehat zedert dat ick u lestwerf sach.”

     “Dat es waerachtich,” sprac die vrouwe, “want haddi noch eenige daghen vertoeft, ick ware in grooter scanden comen.”

     Met desen was dat avontmael ghereet, ende Galien met die schoone Guimande es ter tafelen gheseten ende neven henlieden Galyens twee ooms, te weten Gheeraert van Viennen ende Airnout van Bellande, daerna alle d’ander baroenen, dye van spyse ende dranck seer overvloedelijcken ghedient waren.

*     *

*

Hoofdstuk [67]

Hoe coninck Galyen den borghers beghifte, ende hoe hy den princen, baroenen ende mans van wapene alle ’t goet deylde dat hi op de Sarazinen ghewonnen hadde.

[67]

Seer groote blischap wort inder maeltijt ghemaeckt den selven avont als Galien comen was. Elckerlijck was van spise, van drancke seer wel ghedient. Na den maeltijt wordt God gheloeft, ende dye tafelen op ghenomen sijnde ghinck elck te bedde om dien nacht te rusten.

     Des ander daechs tsmorghens terstont als Galien was op ghestaen ontboot hi alle die inghesetene sijns lants, diens huysen de Sarazinen verbrant hadden, den welcken hi soe veel van sijn eyghen goet ghaf dat si haer leefdaghe rijck waren. Hi ghaf hem meer dan ses penninghen voer eenen penninck die sy verloren hadden. Alle den rijcdom die de Sarazinen achter gelaten hadden, ghaf hy sijn volck van wapenen, alsoe wel den minsten als den meesten, so datter niement en was, hi en beloefde hem des. Hy liet metsers ende wercklien commen die der stat mueren ende grafien wederom maeckten. Der borghers huysen dede hi wederom hertimmeren, so dat de stat veel scoonder was als si wederom ghemaect was dan si oyt te voren gheweest hadde.

     Seer langhe na desen bleef Galien te Montsureyn mit sijn baroenen ende verloste alle d’lant daer omtrent vanden Sarazinen, alle de ghene dodende dye niet kersten worden en wilden.

Na desen ghebuerde op een tijt dat by coninck Galyen quamen Gheeraert van Viennen ende die vrome Aymery, sijn twe ooms, Bennes, Savary ende Aernout van Bellande, sijn neven, ende Airnout van Bellande sprack aldereerst tot Galien, segghende: “Beminde heer ende neve, waert uwe beliefte my oerloef te gheven om te reysene na Bellande, daer ick heer ben, ick soude seer gherne reysen, want ’t es meer dan twelef jaren dat ick in mijn lant niet en heb gheweest.”

     “Waerachtelijcken,” sprack Gheeraert van Vyennen, “waert uwe beliefte, ick soude oock seer gherne na mijn lant reysen ende met my leyden Bennes ende Savary, mijn twee sonen, om haer moeder te besoecken, die mi noch haer twee sonen in twelef jaren niet en heeft ghesien, dairom si inder herten truert.”

Als de voernoemde heeren oerloef begheerden aen Galien om tot haren lande te reysen was Galien seer droeve ende wort screyende. Sijn ooms ende neven dat siende, hadden sijns compassye, ende Galyen sprack mit droever herten, tot henlieden segghende: “Mijn beminde ooms, mi es seer lief dat ghi tot uwen lande reyst, maer u sceyden doet mijnder herten pijn. Cristus Jhesus moet u loonen den ghetrouwen dienst die ghi my bewesen hebt! Als ghi in u lant comt so ghebiet mi sere aen mijn moeyen ende aen alle den vrienden!”

     “Heere,” sprack Gheeraert, “met goeder herten, gherne.”

     “Hebdi mijns van doene,” sprack Galyen, “dat ontbiet mi ende ick sal terstont seer willichlijcken comen!”

     Met dien omhelsden ende custen si onderlinge malckanderen seer minliken. Daer na leyde Gheeraert van Vyennen Galyen aen d’een zide secretelijcken, met vriendelijcken woerden tot hem segghende: “Mijn lieve neve, blijft den almoghenden God bevolen, die u verlene so wel te leven ende u conincrijcke so te regieren dat ghy na dit leven besytten moet dat rijcke der hemelscer glorien. Onderhout de justicie, en doet niemant onghelijck, hout de heylige Kerck in eeren, en weest teghen uwe ondersaten nyet rigoreus noch straf, soe sal u elckerlijck beminnen.”

     Na desen heeft Gheeraert ende alle d’ander oerloef ghenoemen aen den coninck Galien ende aen Guymande, sijn coninghinne, elck na sijn lant reysende. Ende Galien bleef te Monsureyn [met] sijn coninghinne, met sijn pryncen ende baroenen. Den armen menschen sijns lants ghaf hi menighen sconen penninck, de arme eelmans ende dye weduwen visiteerde hi seer dickwijls, dien hi behulpych was met sijn ghelt ende goet, die quade ghewoenten des lants dede hi te nieute. In deser manieren bleef hy eenen langhen tijt int lant sonder eenigherande swaricheyt.

Maer op een tijt worden sijn baroenen mit hem coutende ende spraken tot hem, seggende: “Heere, beliefdet uwe coninclijcke majesteyt wederom te reysene tot Constantinoblen om te vernemene hoe ’t int conincrijcke staet, ende om die steden te visiterene, dat soude seere goet wesen, want het lant sonder heere is bleven.”

     “Ghy segt seer wel,” sprack Galien, “het es tijt dat ick daer reyse.”

     “Heere,” spraken dye baroenen, “men sal u des groote eere spreken.”

     In deser manieren voerseyt spraken tot conynck Galien de princen ende baroenen van Constantinobelen die bi hem waren, want elck groote begheerte hadde na sijn lant te reysene. Den navolghenden nacht peysde Galien op ’t ghene dat hem sijn baroenen te kinnen gegheven hadden. Ende als hi alle saken een langhe wijl seer rijppelijck overpeyst hadde, concludeerde hi in hem selven dat hi open hof houden wilde opten dach van Onser liever Vrouwen half ooscht, die seer by was.

     Ten voernoemden daghe ontboot coninck Galien alle de princen, baroenen, heeren, eelmans, borghers ende cooplien van sijn conin[c]rijck van Montsureyn, tot de welcke hy na den maeltijt sprack: “Pryncen, baroenen, borghers, inghesetene mijns lants, ghy weet wel dat ick u eenen langen tijt bescermt hebbe. Ick heb minlijcken in vrede met u gheleeft. Maer weet waerachtelijken dat ick niet langher met u blyven en wylle. Maer ick sal u laten volcx ghenoech ende eenen prince die u regieren sal, dien ghy onderdanich sult wesen ende sijn begheerte volbrynghen in allen redeliken saken.”

     Doen riep Galyen den bekeerden heydenschen coninck Mauprijn, tot hem segghende: “Mauprijn, doer u es ghewonnen dese stat ende alle d’lant. Ic gheeft u, u coninck daer af maeckende. Verwaret wel! Ick gheef u mijn recht ten eewyghen daghen los ende vry.”

     Ende Mauprijn dancte den coninck grootelijken. Doen wort Mauprijn ghecroont met een gouden crone, ende Galien stelden voer alle die baroenen in rechter poscescien van sijn conincrijcke.

Des ander daechs dairna nam coninck Galien oerloef aen die baroenen, eelmans, borghers, inghesetene des lans ende liet Mauprijn goede vromme stoute ridders om hem te hulpen verwaren sijn steden ende lant. Ende coninck Galien liet alle saken ghereet maken om na Constantinoblen te reysen.

*     *

*

Hoofdstuk [68]

Hoe Galien reysde van Montsureyn na Constantinobelen.

[68]

Na dat Galien int conincrijck van Montsureyn alle saken in goeder oerdonancien ghestelt hadde, soe liet hy scepen bereyden voer hem ende voer alle sijn volck, ende liet Mauprijn coninck ende heer over alle d’lant van Montsureyn. Maer ghelijck de historie inhoudende es, beroofde hem dye amirael van Coerdes vander croonen, alle d’lant wynnende, na dat coninck Galyen doot was. Daerna hevet dye groote coninck Kairle wederom ghewonnen als hy na Sint Jacops reysde, daer hi drie en[de] dertich jaren was eer hi de Sarazinen verdriven conde, ende eer hi die totten heylighen kersten geloove bringhen conde.

Nu keeren wi wederom tot onse historie om dairaf een eynde te maken. Galien, die goede coninck, reysde met sijn volck so langhe over lant dat si aen de zee quamen, daer si alle t’samen seer blidelijck t’scepe ghinghen, met goeden wynt voerspoedelijcken so langhe zeylende dat sy quamen in die havene, gheheeten Sint Joris Arm.

     Als die van Constantinoblen sijn comste vernamen, quamen si hem teghen met procescien, draghende vele reliquien ende heylighe lichamen, met groote triomphelijcke blischap van borghers ende inghesetene der stadt van Constantinobelen. Noyt minsche [...]

*     *

*

Colofon

Colofon

Kritische lees-editie in staat van wording van

Galien Rethore

zoals bewaard gebleven in het unieke exemplaar

Antwerpen, Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience

(EHC 812424),

bezorgd door Willem Kuiper

Amsterdam 2017-2018

Bibliotheek van Middelnederlandse Letterkunde

http://cf.hum.uva.nl/dsp/scriptamanent/bml/bmlindex.htm

*     *

*