[Titelpagina]

Een schone historie van

Alexander van Mets,

hoe hy in Turckijen ghevangen werdt, ende hoe hem zijn huysvrouwe verloste, gekleet als eenen moninck.

t’Amsterdam

Ghedruckt by Cornelis Dirckszoon Cool,

woonende inde Warmoestraet, Inden vergulden Passer

Anno 1645

[Proloog]

PROLOGHE.

     Christus, ons Salichmaecker, ghebooren

     Uut den maeghdelijcken tempel, Godts liefste zale,

     Die wil ons bewaren altemale!

     Ick hope een materie te spooren

     Den melancolieusen een vreuchde wonderlijck.

     Al segghet [die sulcke] die pilaren bijt

     Dat historien te lesen is sonderlijck,

     Ydel glorie ende verlooren tijt,

     Sy berechten schandelijck een anders verwijt.

     ’t Schijnt int woort sy soecken een anders profijt

     Maer van uytten dat vreucht der gheesten versmaet is.

     Sy zijn al ter zielen of sy warent gheerne.

     Ick segghe dattet lesen meer goedt dan quaedt is,

     Wantmen schout dobbelen, boordeelen, taveerne

     Tuyschen, vechten, quade eeden te sweerne.

     Den sinnen in wijsheyt ist ook een verstercken.

     Men verspaert oock menighen penninck te verteerne.

     Oock machmer goede exempelen aen mercken

     Ter sielen salicheyt, wildyer na wercken.

     Gods dienst en derftmen daerom niet verletten,

     Wantmen heeft tijdt, ure en[de] spacie.

     Wie sal de sinnen konnen ghesetten

     Soo vast sonder te hebben recreatie?

     Want der planeten gifte haeckt nae studatie,

     Als reden bewijst de declaratie.

     Nu bid ick Godt dat druck moet ghebannen zijn.

     Den boghe en mach altijdt niet ghespannen zijn.

     Nu sal hy mercken, als diet versinde,

     Hoe de goede komt t’eenen goede inde,

     Ende hoe dat God de goede menschen wacht,

     Ghelijck onse materie sal gheeyndt wesen

     Op Alexander. Ghy sult gheprent lesen

     Hoe hem ter doodt souden hebben ghebracht

     De Turcken, want hy deucht beminde.

     Maer God seynde hem troost int inde,

     Dat hy verlost wert. Dus Godt versacht,

     Dat als een moninck quam doe zijn vrouwe,

     Die hem verlost uyt swaren rouwe,

     Als ghy sult hooren. Zijt dies bedacht!

*     *

*

[Hoofdstuk 1]

Hoe Alexander troude zijn huysvrou Florentine uyten hove van Loreynen.

[1]

In den jare ons Heeren .M. CC. ende thien soe was te Mets inde stadt een heere ende ridder woonachtich, seer oudt van daghen ende rijck van goede, die in zijnder tijdt was seer kloeck ter wapenen die dickwils groote eere ende prijs behaelde in steecken, tornoyen ende strijden, ende die nae zijn doodt achter liet een soone, gheheeten Alexander. Als nu de vader van Alexander een langhe tijdt doodt gheweest was, soo hebben hem zijn vrienden ende maghen uytghesocht een schoone jonckvrouw, Florentine geheeten, uyten hove van Loreynen, van edelen stamme ghebooren, die hem verseeckert was, ende naemaels ghetrout ende te samen gheven in houwelijcken state by den bisschop vander stad, ende daer wert ghehouden groote feeste ende blijschappe. Ende na die groote feeste nam Alexander Florentine ende brachtse met hem tot zijnen hove ende huyse, daer sy minlijck te samen leefden in goede vrede, Godt dienende, dies sy eenen goeden name verkreghen door alle de stadt van Mets.

     Dus ghevielt op eenen tijdt dat sy met malkanderen gingen spanceren om solaes te rapen, ende onder ander woorden seyde Alexander tot Florentine: “Ick bidde u dat ghy my wilt oorlof gheven, want ick hebbe opgheset te reysen om te besoecken het Heylich Graf ons Heeren ende daer oock te strijden een wijle tijdts op de ongheloovighe Sarazijnen, vyanden Godts.”

     Van welcke woorden Florentine niet wel te vreden en was, ende seyde: “O weerde heere ende man, ick begeere op alle vriendtschap dat ghy doch thuys wilt blijven, want die reyse soude seer lanck vallen, ende ick ben oock een jonghe vrouwe, daerom sorghe ick dat de valsche tonghen mijn eere benemen souden ontschuldelijc, want de wereldt is vol valscheden ende logenen. Ick bidde u, blijft by my, ick sal u den tijt korten met genuchte, met musike, met snaerspel ende met ander solaes.”

     Doen seyde Alexander: “Dat is wel waer, maer ten is den rechten wech niet ten Hemel waert. Aldus bidde ick om oorlof, want ick dencke mijn reyse te volbrenghen.”

     Doen seyde Florentine met bedruckter herten: “So bidde ick u dat ghy u niet te seer op yemandt verlaten en wilt, ende voorsiet u wel in wat herberghe dat ghy logheert. Ick hope dat ick mijn eere also bewaren sal metter hulpe Godts, datmen gheen schande van my hooren en sal metter waerheydt.”

     Alexander seyde doen tot haer: “Och mijn weerde beminde vrouwe, ist dat ghy uwe woorden volbrenget ende u eere bewaert, soo sal ick u liever hebben ende meer eeren bewijsen dan ick oyt ghedaen hebbe, ist dat my Godt spaert, ende dat ick met ghesontheydt mach wederkeeren. Ende waert dat ic oock anders van u verhoorde, ick soude u met honden doen hissen ende vanden hove verjaghen!”

     Als Florentine dese woorden verstaen had, wertse seer bedruckt ende bevreest, ende ginck alleen in haer kamer ende dede devotelijck haer ghebed tot Godt den Heere, segghende: “O alderliefste Godt ende Vader, fonteyne alder ghenaden, wilt my beschermen dat ick in eere blijven mach, ende dat mijn man sulcke sinnen krijghe dat hy by my blijve, oft laet my eenighen anderen troost gebeuren. Dat bidde ick u, o lieve Heere, een trooster van alle bedructe herten. Verhoort mijn ghebet ende sterckt my met de gaven des Heyligen Gheests, door het dierbare bloedtvergieten uws lieven Soons Jesu Christi!”

     Als sy nu haer ghebed ghespro[o]ken had, so quam in haer camer de enghel Gods ende seyde: “Florentine, Godt heeft u ghebedt verhoort, ende ghy sult uwen heere maecken een hemde van fijnen laken ende sult daer op steken een teecken des heylighen Cruyces van rooder sijden. Ende als hy reysen sal, laet hem dat aentrecken. Ende soo langhe als ghy u eere suyver ende onbesmet hout, soo langhe sal dat hemde wit ende onversleten blijven.”

     Ende doen verscheyde de enghel van daer.

     Ende Florentine was seer verblijdt, ende sy dede alsoo haer den enghel bevolen hadde.

*     *

*

[Hoofdstuk 2]

Hoe Alexander oorlof nam aen Florentine om te reysen nae het Heylighe Landt.

[2]

Als Florentine het hemde ghemaeckt hadde nae het beveel des enghels, soo gaf sy dat haren heere ende seyde: “Als ghy reyst so suldy dit hemde aen doen, ende soo langhe als dat schoon ende wit blijft, soo langhe sal mijn eere ende houwelijck onghebroocken zijn, soo mijn Godts enghel vercondicht heeft.”

     Van welcke woorden Alexander hem verblijde, seggende:

     Nu, laet mijn wapen en[de] harnas al

     Bereyden, ick wil rijden over bergh en[de] dal

     Ende eenen nacht niet rusten stille,

     Daer ick den anderen rusten wille.

     Nu oorlof vrouw, sonder wederlegghen,

     Hier en meuchdy oock niet teghen seggen,

     Maer zijn u tot deughden beghevende!

     Ick salt loonen, keere ick levende.

     De vrouwe:

     Heere, mijn herte verschrickt al levende.

     Nu treckt. Godt sy u salicheyt ghevende,

     Behouden reyse, ghesontheydt van lijve!

     Maer God weet in wat druck ick blijve.

     De heere:

     Oorlof vrouwe, hier en is gheen langher raden.

     Bidt voor my hertelijk, sonder versaden.

     Oorlof lief, ende blijf met Godt voort.     

     Godts gratie zy u confoort!

     De vrouwe:

     Adieu, mijn uyt-verkooren heere soet,

     Dien ick beminne boven schat ende goedt.

     Adieu, mijn eenich troost nu levende.

     Adieu, die my nu is beghevende!

     De heere:

     Oorlof, vrouwe, mijnder sinnen advocatie.

     Oorlof, die al wiste mijnder herten mate.

     Oorlof, mijn weertste lief ghetrouwe.

     Oorlof die in my is een honichgratie.

     Oorlof ’t secreet van mijnen state.

     Oorlof de alderliefste der vrouwen

     Oorlof, die mijn herte doet verflouwen.

     Oorlof, lief, het moet zijn nochtan.

     Oorlof, ter wereldt en is gheen droever man.

Na desen droeflijcken oorlof zijn sy van malcanderen ghescheyden met bedruckter herten ende met betraenden ooghen, ende Alexander is wech ghereyst na het Heylich Lant ende had aenghedaen het hemde dat hem sijn goede huysvrouwe ghemaect hadde, het welcke scheen door al sijn kleederen, ende is soo ghereyst na Venegien ende van daer voort over met goeder avontueren, ende is soo ghecomen in korte tijt ten lande van Surien, daer hy een wijle tijts street op Godts vyande, daer hy eer lanc vanden ongheloovige honden Sarasijnen ghevanghen wert met vijf ander Kersten, die al voor den soudaen ende koninc der Assirien ende Moabiten ghebracht werden, die tot hunliede seyde: “Ghy sijt nu hier in mijn ghewelt. Maer want ghy kloecke mannen sijt ter wapenen, soo gheve ic u te kiesen: oft ghy wilt den ploegh trecken oft int water te verdrincken.”

     Doen seyde Alexander: “O heere, het leven is soet. Elck begheert te leven. Hierom hebben wy liever den ploegh te trecken dan te sterven.”

Doen werd Alexander met zijnen medeghesellen in desen ploegh ghespannen ende met grooten geeselen dickwils gheslaghen, dat hunlieden het bloedt vanden lijve liep, soo dat sy daer onmanierlijcke pijne leede, hoe wel dat een yeghelijck zijn uytterste beste dede. Nochtans van sweeten, van regenen noch vanden bloede en werdt dat hemde niet beverwet oft besmet, maer bleef altijdt suyver ende reyn. In welcke lijden hy dickwils onsen Heere aenriep, biddende dat Hy hem vertroosten wilde, waert hem salich, ende boven al om salicheyt zijnder zielen, ende seyde aldus:

     Alexander:

     Myn Godt, wilt my in staden staen.

     Ghevaen ben ick in dit conroot.

     Noyt heb ick troostich vermaen.

     Misdaen en heb ick noch kleyn noch groot.

     Bloot ist hier, dat ick moet ontfaen

     Saen een onsaechtelijcke doodt.

     O trooster goedt, wilt druck van my slaen.

     Ontgaen en mach ick in geender maniere.

     Rosiere, beschermet mijn ziele van wederstoot.

     Waeckt voor my, arme prisoniere.

     Schiere moet ’t lichaem zijn verblaeckt,

     Naeckt verbrandt in eenen viere.

     Ongier moet sijn de doodt ghesmaeckt

     Mae[c]t dat ick ontgae den helschen viere.

     Reviere vol gratien, die niet en laet,

     Ontschaect mijn siele, eer sy ontraeckt.

     O ghy, die Godt alderliefst aensach,

     Dach, wiens klaerheyt ons allen bedrach

     Mach, daer Godt den menschen in sach,

     Belach, die onse salicheyt besaecht,

     Draecht mijn vane. Al mijn be[c]lach

     Mag in vreucht verkeeren, hoe ’t herte klaecht

     Vacht af de sonde fel die placht

     Ach, nature voor sterven is versaecht

     En[de] knecht, als’t lam des wolfs beklaecht.

*     *

*

[Hoofdstuk 3]

Hoe Alexander voor den soudaen werde ghebracht, die hem vraechde de saecke waerom sijn hemde soo suyver ende reyn bleef.

[3]

Nae dat den soudaen op eenen tijdt met zijnen heeren ende edelen hadden goedt siere ghemaeckt, soo worden sy onder malkanderen spreeckende, d’een van ghenuchten, d’ander van swaerheydt, de derde van wijsheydt. Doen seyde daer een hoe datter een christen ridder was, die seer lange met grooter pijnen inden ploegh ghegaen hadde, daer hy dickwils nat gheworden was, soo van sweete als van bloede, ende nochtans waer altijdt zijn hemde suyver en[de] reyn gebleven ende onversleten.

     Als den soudaen dit hoorde, was hy seer verwondert ende dede den Christen voor hem komen, dien hy vraeghde: “O du Christen, van wat lande zijdy in Christenrijck? Hoe is uwen naem en[de] wie heeft u dat hemde ghegheven, dat altijdt soo schoone ende wit blijft ende van gheenderley dinck besmet en werdt, ende daer toe blijvet ghehiel ende onversleten?”

     Doen seyde de Christen: “Ick ben een ridder ende een borgher der stadt van Mets, ende mijnen naem is Alexander, ende mijn deuchdelijcke vrouwe gaf my dat hemde. Ende soo langhe als dat hemde wit blijvet, soo weet ick seeckerlijck dat sy stantachtich in haer eere blijft ende onbesmet van eenighe andere mannen. Daerom moet my de almachtige Gods Sone verleenen dat ickse met blijschap wederom sien mach.”

     Doen seyde de zoudaen: “Daer en derfdy niet om dencken, dat ghy u wijf weder sien sult, want als ghy niet meer arbeyden en mocht dan salmen u verbernen oft int water verdrincken.”

     Doen wert Alexander weder wech gheleyt ende inden ploegh ghespannen.

Doen riep de soudaen of koninck tot hem een deel van zijnen jonghen edelen mannen ende heeren ende seyde tot eenen der selve: “Neemt met u gelts ende goedts ghenoech ende reyst in Loreynen in de stad van Mets ende doet so veel neersticheydts dat ghy de vrouwe van desen Christen krijghet tot uwen wille. En spaert daer aen gheen ghelt of goedt, op dat wy sien moghen of dat hemde veranderen sal.”

     De ridder dede dat hem de koninc, zijn heere, geboot ende beval, ende hy is ghereyst soo langhen tijdt dat hy ten laetsten quam in ’t landt van Loreynen te Mets binnen, ende hy logeerde in de vermaertste herberghe die inder stadt van Mets was. Ende als die ridder ter tafelen was gheseten ende soude eten, so seyde hy: “Heer weert, kendy niet een ridder van deser stadt, gheheeten Alexander, die getrocken is ten Heyligen Lande, ende die daer ghevanghen is en[de] den ploech trect, want hy my seyde dat hy van deser stadt is ende dat zijn huysvrouwe hier woonachtich is. Is dat alsoo, ic soude zijn huysvrouwe geerne kennen en spreken.”

     Doe seyde de weert tot zijnen gast: “Mijn goede vrient, ’t is alsoo als Alexander geseyt heeft, ende ick kenne hem ende zijn huysvrouwe wel.”

     Ende de weert dede Alexanders wijf ontbieden, datse comen soude tot zijnen huyse, want daer ware een ridder gecomen van verre lande, die haer tijdinghe soude segghen van haeren man.

     Doen zy dese bootschap hadde verstaen, soo maectese haer cierlijcken toe ende quam inde herberghe, daer zy den ridder seer minlijck ontfinck in haren armen met eenen kusse, na de maniere des lants. Ende sy ginc doe by den ridder sitten ende vraegde hem na haren man Alexander.

     Doen aensach die ridder haer weselijcke schoonheyt ende seyde: “O weerde vrouwe, u man is gevangen in Turckijen, ende hy is in groter pijne ende last, want hy gaet dagelijcx gebonden in eenen ploech. Ende daer sal hy moeten sterven, want hy en mach niet met gout oft met silver zijn leven behouden. Maer wildy my te wille zijn om eenen nacht by u te slapen, ick sal goede panden stellen dat ic hem sal verlossen.”

     “La[c]en,” seyde zy, “ic hope dat alsoo niet en is, maer dat een ander is. Maer ick bidde u: Segghet my doch wat kleederen heeft hy aen? Dan sal ic wel weten of[t] waer is.”

     Doen seyde de ridder: “Hy heeft aen een schoon hemde dat noyt vlecte ontfinc in twee jaren, daer hy nochtans mede in den ploech altijt heeft gegaen. Ende als hy niet meer en can arbeyden dan salmen hem verbarnen oft verdrincken. Maer wildy mijnen wille doen, ick sal hem levende tot u senden.”

     Als dat Florentine hoorde, wiste zy wel aent litteecken dat Alexander, haer man, was. Doe seyde Florentine: “Ick hoore wel, het moet mijnen man zijn leven kosten of my mijn eere. Alens wil ic hier verbeyden in mijn eere ende ghevent God op, want alst Hem belieft, salt wel beter werden. Het is ooc beter eenen mensche te vertoornen dan Godt. ’t Is beter een lijf verloren dan een ziel, want alle lichaem der menschen, alle gout, silver, alle kostelijcheyt ende alle levende dieren der aerde, ja hemel ende aerde, dit al en is niet te ghelijcken by eender zielen die na Gods beelde gheschapen is ende met Zijnen preciosen bloede ghekocht is!”

     Als dit de ridder hoorde, scheyde hy van Florentine, zeer bedruct van herten, ende hy is so weder na zijn lant gereyst in Turckijen, ende hy had sijn gelt te vergeefs verteert, ende al sijn reysen ende arbeyt verloren gedaen. Ende sy scheyden ooc vanden ridder ende ginc bedruct tot haren huyse tot in haer kamer zeer weenende, ende seyde:

     Ay lacen, wat heb ick nu ghehoort?

     De vloet van tranen mijn herte versmoort.

     My faelgeert door de bootschap swaerlick

     Crachten en sprake, want ic weet waerlic

     Dat mijn man in druc is. Ic en weet wat dencken

     Te doen. Ach, ’t he[r]t docht ontsincken.

     O aerde, ontdoet u, wilt my overwelven!

     Ay lacen, waer sal ic laten my selven?

     Want alle de vreucht die ic oyt plach,

     Al het bly solaes dat ic oyt sach,

     Al het lustighe leven mijn,

     Al dat my verblijden mach,

     Al dat my oyt op ’t herte lach,

     Van hope is nu al een ghedwijn.

     Mijn liefste troost, mijn ruste fijn,

     Mijn drucx ontlader, mijn liefste aenschijn,

     Mijn alderliefste oogh opslach,

     Mijn hoochste betrouwen, mijn medecijn,

     Mijn weertste die mach zijn,

     Is nu ghevanghen, o wach!

     Nimmermeer ghebeurt my blijden dach.

     Dies ic nu segghe met herten flouwe:

     Ter werelt en is gheen droever vrouwe.

     Lacen Fortuna, wat hebdy my leets gewrocht,

     En[de] hoe hebdy aen my versocht

     Ende my ghelaten in dit dangier.

     Had hem doch hulpe oft troost gebrocht.

     Ick had liever met mijn bloede ghekocht

     Dan men hem hadt ghevaen dus fier.

     O Fortuna, fel ende ongier,

     Ick roepe wrake over dijn bestier.

     Ghy hebt mijn liefste t’onderbrocht.

     Ick en weet mij[n]s se[lf]s nu gheen regier.

     Mijn ziele smelt in dit denckich vier,

     Dat ghy, Fortuna, wel blusschen mocht.

     Siel ende lijf was vast gheknocht

     Aen hem, dies segge ic met herten kouwe.

     Ter werel[t] en is gheen droever vrouwe.

     Treurt nu met hem, mijn ziele, mijn lijf.

     Treurt nu mijn herte, want liefste motijf

     Is ghevaen, daer nu druck op daelde.

     Treurt nu al mijnder vreuchden beklijf.

     Treurt nu, maect mijn geen langer blijf,

     Want my noyt liever onthaelde.

     My docht dat my een swee[r]t dorstraelde,

     Als hy oorlof nam aen my, sijn wijf.

     Mijn kragt besweec. Mijn vreugt faelde.

     Mijn herte was met een druckige naelde

     Door stiet, doorsteken even styf.

     Nu moet hy sterven, mijn heyls beklijf.

     Dus faelt myn sprake van grooten rouwe.

     Ter werelt en is gheen droever vrouwe.

*     *

*

[Hoofdstuk 4]

Hoe die enghel die bedructe Florentine vertrooste.

[4]

Als Florentine so deerlijc gheklaecht hadde, soo heeftse Godt willen vertroosten, ende Hy seynde tot haer Sijnen enghel, die tot haer seyde aldus:

     Hoort Florentine, doet mijn bevel!

     Ontwect, vertrect met hasten snel 

     Tot in Turckijn, bijden koninck verkeert.

     Ghy sult daer sien een quaet opstel,

     Hoe u man is int ghequel.

     Siet dat ghy onrechte met dat rechte verseert.

     Het is Godts enghel diet u leert.

     U sal ghebeuren goede victorie.

     U vreucht sal daer by sijn vermeert.

     Print dat in u memorie.

     Ick vertrecke inde hemelsche glorie.

Noch seyde de enghel: “Weetet dochter, dat ghy u goeden ende alle u dinghen sult beschicken ende u kleden als een moninc van sinte Franciscus oorden, ende doet u hayr afsnyden ende een plate doen scheren op u hooft, ende u herpe suldy met u nemen, ende ghy sult volgen den Turcschen ridder tot Venegien, ende daer suldy hem vinden in een herberghe, daer ghy oock logheren sult. Maer ghy en sult u niet laten kennen, want met uwe herpe suldy uwen heere ende man Alexander verlossen.”

     Als Florentine alle dese dinghen verstaen hadde, so meendese dat eenen droom hadde gheweest ende seyde:

     O Godt dat is ymmer een vreemde sake.

     Ick hercke, ick hake,

     My docht ic hoorde eens engelen sprake,

     Daer ick lach in droome, in slape,

     Seggende dat ic Gods gebot niet en brake,

     Maer dat ick trake

     In Turckijen, en dat ick wrake

     Het opstel van den koninc fel en koen.

     Quelt swaerlijc den lichaem dus met vake?

     Maer neen, ick wake.

     Nu beraden my God wat ic best sal doen.

Doen stontse op en dede het bevel vanden engel, ende des anderen daghs heeftse haer bereyt te reysen ende heeft op haer hooft een plate doen scheren ende heeft aengedaen een monincx kappe ende nam met haer een herpe ende is doen haestelijck den ridder gevolcht tot Venegien in sijn herberghe, daer sy vanden weert vriendelijc ontfanghen was, ende seyde: “Heere, weest willekome!”

     Ende wantet op de noene was, soo leyde de weert den moninck ter kameren daer de ridder met meer andere was gheseten ter tafelen, ende seyde: “Heere, wildy met desen goeden mannen wat eten?”

     Doen seyde de vrouwe int habijt vanden monick: “Heer weert, mijn gelt is luttel, ende ick ware geerne noch voorder, soo sorghe ic dat ic niet gel[t]s genoech hebben en soude tot dat ic weder kome in mijn klooster.”

     Doen seyde de ridder: “O heere, koemt hier by ons sitten eten ende maect goet siere. Ick sal desen dach voor u betalen.”

     Ende de moninck dede na des ridders wille, etende ende drinckende met hem.

Als de tafelen opghedaen waren so nam de moninck sijn herpe, soetelijc spelende ende daer op minlijck singende, soo dat sy alt gheselschap verblijde ende het behaechde den ridder seer wel en hadder soo grooten ghenoecht in dat hy hem vraechde: “Heer, waer wildy reysen?”

     Doen seyde de moninc: “Ic soude gaerne besoecken ’t Heylich Graf ons Heeren te Jerusalem, maer ic sorghe dat my mijn teergelt ontbreken sal.”

     Doen seyde de ridder: “Reyst met my, ic sal voor u betalen u schiphuere ende uwe montkosten.”

     Des de moninck blijde was ende ginc te schepen metten ridder ende met veel kooplieden, daer hy genuchte maecte, hem allen den tijt verkortende metten spele van zijner herpen ende vedelen, daer mede soetelijck singhende, soo dat zy met geneuchten over quamen.

Alst schip te lande was, soo ginghen sy al uuten schepe. Doen vraechde de moninck den ridder na den wech van Jerusalem, hem seer danckende, ende seyde: “Godt, die alle dinghen geschapen heeft, moet u loonen de deuchden die ghy my ghedaen hebt, want wy moeten nu scheyden.”

     Doen seyde de ridder: “Neen heere, mijn begeeren is dat ghy met my reyset tot onsen koninck om een maent by hem te blijven ende hem wat ghenuchten aen te doen, ende wat ghy dan begheert, sal u ghegeven worden. Dat gheloove ick by mijnder trouwen!”

*     *

*

[Hoofdstuk 5]

Hoe Florentine als een moninck ghekleet vertrock metten ridder tot zijnen koninck.

[5]

Doe track Florentine als een moninck metten ridder tot zijnen koninck, daer sy Alexander vant gaen inde ploech ghebonden, die sy groet[ed]e, maer hy en kende sijn wijf niet. Ende doe quamen sy by den koninck, die de ridder eerlijcken ontfinc ende vraechde hem terstont hoe hy ghevaren had. Doen seyde de ridder: “Genadighe heer koninck, ick sal de waerheyt vertellen, want ick en sach noyt eersamer noch volstandigher vrouwe dan Alexanders wijf, also en wildese mijnen wille niet doen. Ende wou ickse daer toe hebben ghedwongen, ic en hadde van daer niet levende gecomen overmits de macht van haren edelen vrienden.”

     Doen seyde de koninck: “Laet ons goet siere gaen maken ende segt my, van waer brengdy desen moninck?”

     De ridder seyde: “Heere, ic en sach noyt avontuerlijcker man, want hy heeft my den langen wech verkort, ende hy kan veel geneuchten maken.”

     Doen seyde de koninck: “So moet hy een wijle tijts by ons blijven, ende wat hy begheert dat sal ick hem schencken.”

Aldus maecte de moninc groote ghenuchte met sijnen spelen ende sanghe, maer sy dacht altijt dat haer een vreucht oock kortelijc aenkomen was. Dus heeft de koninc den moninc begracijt ende seyde: “Heere, weest vrolijc ende sonder vaer! Wat ghy van my begheert, dat sal ick u gheven.”

     Aldus is dese maent ten eynde gekomen, daer Florentine alle daghe na gherekent had, ende zy ginc totten ridder, segghende: “De maent is uut. Daer koemt aen in onser wet eenen goeden tijt. Dus moet ick weder reysen nae mijn klooster. Wat loon sal ick hebben?”

     Doen seydet de ridder den koninc hoe de monnick moeste reysen. Doe werde hem daer voor een gifte gheordineert een schoon Turcx paert ende daer mede ghestelt .M. goude besanten.

     Doen seyde die monnick: “Neen mijn heeren, het paert en begeer ic niet, want ic wil te voete besoecken tgraf mijns Heeren Jesu. Ende gelt en begeere ick ooc niet, want den regel mijner oorden verbiet my gelt te handelen, maer ic moet mijnen kost bidden om God, om alsoo te leven. Maer ick begheer een ander dat u wel te doen staet.” Ende seyde: “Heer ridder, ghy weet wel dat ick hier alleen in dit vreemde lant sy, ende ick en weet den wech niet, ende de sprake en can ic niet verstaen. Om dan mijn pelgrimagie te volbrenghen ende het Heylich Graf te besoecken, daer ick hierom gecomen ben, soo begeere ick boven al dat ghy my nu wilt geven eenen Christen die my eenen ghetrouwen broeder zy om met m[y s]amen te reysen.”

     Doe seyde de ridder totten moninc: “Neemt eenen die Alexander heet, die sal u wel dienen, op dat hem de koninck niet meer en sie, want anders sou ick noch dicwils van hem groot verwijt hooren, want door hem is my groote schande gecomen.”

     Doen seyde de moninck recht of hy hem niet en kende: “Wat heb ick daer mede te doen? Maer laetten my sien wat man dattet is.”

     Doen ginc de moninc metten ridder daer de Christenen inden ploech ginghen, seer hart gebonden, en[de] hy aenhoorde haer deerlijck klagen, ende elc vanden Christenen begeerden verlost te zijn.

Ten laetsten quam de moninck aen den ploech daer Alexander in ghespannen was, daer hy toe seyde: “Broeder, wildy met my over wech reysen?”

     Doen seyde Alexander met bedructer herten, niet wetende dat hy verlost soude worden: “Ay lieve heeren, oft ick den dach leefde dat ghy die macht had om my te helpen uut desen laste, ick soude al mijn leven lanc u arm dienaer zijn, ende ick soude voor u mijn leven ende goet stellen!”

     Doen seyde de moninc totten ridder: “Dien Christen wil ic hebben. Die sal my wel dienen op den wech.”

     Doen wert Alexander ontbonden uuten ploech ende wert den moninck ghegeven aen zijn hant. Ende doen gaf hem de ridder eenen brief met des konincx seghel om vry gheley te hebben totten Heylighen Grave ende wederom al tlant dore.

Als sy dan haer pelgrimagie ghedaen hadden, soo sijn sy weder ghekeert na de zeekant om na huys te trecken. Daer vonden sy een christen prince die over see wilde met eenen schepe, ende de moninc bad hem, segghende: “Wilt ons doch ooc laten over varen door God ende sinte Franciscus.”

     Doen seyde de prince: “Heere, dat en sal u niet gheweyghert sijn. Maer wy sijn in sorghen oft schip te seer gheladen waer, ende wy en hebben des konincx gheley niet.”

     Doen toonde de moninck den prince den brief met des konincx seghel, dies hy blijde was. Doen trocken sy tseyl inden top, lichtende hun anckers, willende varen. Doen riep de schipper, segghende aldus:

     Wel aen, wel aen,  alsonder sparen!

     T’schepe, tschepe, laet ons gaen varen.

     Laet drijven tschip voor wint, voor wage,

     Want binnen eenen daghe

     Seyle ic dus wel twee hondert mijlen.

     Wy sullen dus landen in korter wijlen.

     De Heere heb lof van sulcken lavene.

     Ic sie van veere der Christenen havene.

Doen seyde Alexander, God danckende:

     O hemelsche Vader, weest minlic gedanct,

     Dat ic [t]Christenrijc sie, daer ic twee jaren 

     God om ghebeden heb, dies my verlanct 

     In mijn herte, sonder openbaren.

     Nu laet ick Sieryen varen.

     Dies danc ic de Heere die hier neder daelde,

     Een trooster van alle sondaeren.

     Lof heb Godt die aent cruys ons schult betaelde!

     Lof, die Zijn vrienden uuter hellen haelde!

Ende alsoo zijn sy kortelinghe over komen sonder eenige ongenuch[t].

Als tschip te lande was, soo ginghen zy al uut, ende de monnick bat oorlof aen de heere, die tot hem seyde: “Lieve heere, u scheephuere ende uwe montkosten sal ick voor u ende uwen broeder betalen. Dies wilt mijnder weder gedencken in u gebet als ghy int klooster komt.”

     Doen seyde de moninck: “Dat moet u Godt metter eeuwiger glorien loonen als u ziele van hier ghescheyden is!”

     Zoo oorlof nemende aenden grave, zijnse onder hun beyden na Mets ghereyst, ende zy hebben tusschen malkanderen veel woorden ghehadt inden weghen, ende Alexander vermaende dicwijle dat hy soo eerlijcken, deuchdelijcken wijf hadde. Ende als sy quamen op twee dachvaerden na byder stadt van Mets soo seyde de moninck: “O mijn broeder Alexander, nu moeten wy scheyden. Hier is den wech na mijn clooster te reysen.”

     Waer af Alexander bedroeft wert ende seyde: “Ick danc u de broederlijcker trouwen die ghy my ghedaen hebt, maer ick bid u dat ghy met my wilt reysen tot Mets. Ick en mijn vrienden sullen u groote deucht ende eere bewijsen, ende zy sullen u minlijck ontfanghen als zy verhooren de groote trouwe die ghy by my ghedaen hebt.”

     Doen seyde de monink: “O mijn broeder Alexander, ick en mach niet langer vertoeven, ende ooc en heb ick niet langer oorlof van mijnen oversten. Maer ick bidde u dat ghy my geeft een kleyn stuc uyt uwen hemde, want oft geviel dat ick tegen mijnen prioor belogen worde, ende dat hy my uyten klooster jaechde, dan sal ic tot u komen ende sal u dit stuc vanden hemde weder geven in een waerachtich teecken dat ic de selve broeder ben die u verlost heeft, ende soo en wort ghy oock niet bedroghen.”

     Doen seyde Alexander: “Dat sal ick gheerne doen. Ende ick bid u dat ghy tot my onbeschaemt komt als ghy wilt, ende wat ick vermach met lijf ende goed, sal ick u bewijsen.”

     Ende om meerder seeckerheydt soo schreef Alexander met zijns selfs h[ant] twe brieven, d’een uyt den anderen ghe[sn]eden, gelijc houdende, ende hy nam den eenen brief, ende Alexander hielt den anderen.

     Aldus hebben sy oorlof ghenomen, ende de monnick is haestelijck door eenen anderen wech nae Mets ghereyst ende was eenen dach eer thuys als Alexander. Ende doen dede Florentine uyt de monnicx klederen ende dede weder aen haer selfs kleederen ende maeckte haer cierlijcken toe, verbeydende de toekomste van Alexander.

De vrienden, ghehoort hebbende dat Florentine weder ghekomen was, zijn sy met grammen moede tot haer gegaen, segghende: “O du valsche oneerlijcke ende onghetrouwe vrouwe, een schande van ons allen, waer zijdy dus langhe gheweest? Ick en kan niet anders weten dan dat ghy met eenen andere man achter lande hebt gheloopen. Quame Alexander weder te lande, ick sout hem segghen en klaghen!”

     Doen antwoorde Florentine met sachte woorden: “Daer en sal ick niet voor sorghen, alsmen de gherechtighe waerheydt segghen sal.”

     Aldus is dien dach ten avont ghekomen ende de vrouwe heeft God den Heere altijdt om Zijn godlijcke gratie ghebeden, ende sy is te ruste ghegaen.

Des anderen daeghs voor den middaghe so is Alexander inde stadt van Mets ghekomen ende terstont tot zijn huyse en hove ghegaen, daer hy zijn huysvrouwe vant, die hem seer minlijc ontfanghen heeft. Ende als de vrienden ende maghen van Alexander verhoorden dat hy ghekomen was, soo quamen sy alle hem willekom heetende. Doen ginck hem de swagher segghen hoe dat zijn vrouwe schandelijk met eenen anderen langhen tijt wech gheweest was.

     Doe seyde Alexander: “Ick hope dattet zoo niet en is als ghy seght. Maer daer af en willen wy nu niet spreken, maer wy willen gaen eten ende drincken ende willen goedt cier maecken ende vrolijck zijn. Wy en willen van gheen onghenuchte spreecken.”

*     *

*

[Hoofdstuk 6]

Hoe Alexander ter tafelen was geseten met zijn vrienden ende maghen, daer de goede vrouwe seer jammerlijck ende valschelijck beloghen werdt, soo dat sy van schaemten wech ginck.

[6]

Als de vrienden met Alexander en zijn vrouwe ter tafelen saten, goedt cier maeckende, soo vraechde de swagher hoe de reyse so langhe gheduert hadde. Doen vertelde Alexander al zijn krancke avontueren, ende hoe daer een moninck ghekomen was, die ’t Heylich Graf versochte, die hem verloste. Als die swagher hoorde de deerlijcke dinghen ende jammerlijcke stucken ende de groote armoede van Alexander, soo werdt hy seer vergramt op Florentine ende seyde: “O Alexander, my verwondert seer waer dat u wijf gheweest mach hebben, want onser gheen en heeftse in .xiij. maenden ghesien. Sy moet gheloopen hebben met ander mans ende daer mede haer lijf ghedeylt, ende sy heeft ons alle groote schande gedaen!”

     Ende sy verontschuldichde haer naer haer beste, maer haer woorden en waeren niet ghehoort, want Alexander seyde: “Is dat waer, ick salse met honden uyt den hove doen verjaghen!”

     Doen stont de goede Florentine op van der tafelen, ende sy ginck wech ende seyde:

     O verradelijcke tonghe, van Godt ver[wa]ten,

     Ick mach u wel haten, gaet uwer straten

     Want so ick hoore, so hebdy dit toegebrocht.

     O barmhertighe Godt, vol caritate,

     Ick moet onverdient mijn eere hier laten.

     De quade tonghen hebben dit gewrocht,

     Want noyt en heb ick dese oneere ghedocht,

     Diemen my hier heeft gheleydt te laste.

     Och dat ghy dit doloreuse bier oyt braste,

     Daer ghy den ghetrouwe mede bedriecht.

     Wrake dat ghy my [i]n dese onraste

     B[r]enghet ende dus valschelijck beliecht!

Doen ginck sy haer kleeden in de monnicks kleederen ende hingh de harpe aen haer zijde, ende sy quam voor Alexanders hof ende sloech op de harpe ende sanck, biddende om broot.

     “Daer hoore ick singen mijnen lieven broeder, die my verlost heeft. Haest u snellijck ende haelt hem met eeren hier in!” Ende Alexander seyde: “Sijt willekome, mijn liefste broeder!”

     Ende Alexander dede hem sitten aen de tafel neffens zijn zijde, ende hy danckte hem seer vander deucht die hy hem bewesen had in zijnen grooten noodt.

     Doen is Florentine by der tafelen gheseten ende heeft haer aenschijn ghebercht onder de kap die zy voor haer ooghen trock. Doen seyde hy: “Waer is u eerlijcke vrouwe, daer ghy my so dickwils inden weghe van gheseydt hebt?”

     Alexander seyde: “Zy was hier terstont ...”

     Doe seyde de swagher: “Ic hebse [doen] zoecken. Ic zoudese doen comen, maer niemant en canse vinden.”

     Doen zeyden de andere die daer zaten: “Wy moghen haer wel vergheten, sy en wilt doch haer oude costuymen niet wel laten. Sy sal claerl[ij]ck heymelick wech sijn ghegaen, want niemant en heefse op der straten ghesien ...”

     Doen seyde Alexander: “Ay lacen, God moets ontfermen der ellendigher pelgrimagien die ick ghedaen hebbe, als ick vande ongheloovighe honden Sarazijnen, Gods vyanden, soo seer scherpelijcken ghevanghen was ende .ij. jaren lanck inden ploech oock ghebonden was, daer ick soo menighen swaren slach heb moeten verdraghen, dat my het bloet van mijnen lijve liep, recht oft ick overgoten hadde gheweest, ende dat ick nu moet hooren die groote schande ende oneere.”

     Doen stond Florentine op vander tafelen voor hun allen ende seyde: “Alexander, ghy sult weten dat ghy een eerlijker ende beter vrouwe hebt dan ghy segt.”

     Ende doe lietse openbaerlijc haer aensichte sien, ende sy dede de kappe van haren hoofde voor hun allen die aen der tafelen waren, die so veel leugenen ende achterdeels van haer geseyt hadden, ende sy seyde: “Aens[ie]t my nu ende alle mijn lijf, oft ic niet en ben u wijf! Ick hope dat ic noch mijn eere hebbe soo suyver ende onbesmet als icse hadde, doen ghy van hier scheydet. Ende daer is tstuc van uwen hemde dat ghy my doe inden weghe voor een ghewarich licteecken gaeft. Neemt dat ende settet in die stede! Ende daer is oock den brief met des konincx seghel, die ons de ridder gaf aen den ploeg, doen ic soo neerstelijc voor u arbeyde om u te verlossen ende om u edelheyt te bevrijen ende te verblijden. Soo moghen sy weten wa[er] ick dese .xiij. maenden lanck gheweest ben.”

     Doen dit die vrienden hoorden, bleven sy alle stom zitten van grooten verwonderen, niet wetende wat sy seggen souden. Ende Alexander dede brenghen haer beste cleederen, die sy aen dede. Ende Alexander viel op sijn knien voor Florentijne ende badt haer om verghiffenisse met weenende ooghen ende heete tranen van het onghelijck dat hy haer opgheleyt hadde, ende seyde:

     Verghevet my bloeme, die in mijn verhoghen leeft!

     Sijt willecome, die mijn vermogen heeft.

     Ghebenedijt sy den dach die u behaecht.

     Gebenedijt sy de borste die u gesogen heeft.

     Gebenedijt sy de buyc daer ghy in laecht.

     Gebenedijt sijn de voetstappen daer ghy gaet.

     Ach, sonder u waer ick ter doot gheplaecht

     Onschuldig, by desen fellen Turcken quaet.

     Ghebenedijt zy U deuchdelijcke daet

     En U rijcke, Christum, over al vermeert,

     Een behulpen. Ooc seg ic God lof van al.

     Maer wilt my vergheven, o bloeme weert,

     Dat ic u, onschuldige, overseyde dit misval.

     Al mijn leven sal ick u dienst bewijsen.

     Boven my sal uwe eere rijsen.

*     *

*

[Hoofdstuk 7]

Hoe Florentine Alexander vander aerden op name, ende spraken minnelijcke woorden te samen.

[7]

Florentine seyde.

     Tis minlijc vergeven, tsy groot oft smal,

     Tot goeder meeni[n]gen was propost.

Alexander:

     Ach mijn jonste vloeyt t’uwaert sonder getal.

     Ghy hebt my mijnen druck verlost.

Daer na waren sy minlijck met malkanderen in goede peyse en[de] vrede, maer Alexander en [h]eeft niet vergheten, zo langhe als hy leefde, de weldaet ende grooten arbeyt, laste ende wonderlijcke avonture, die sijn deuchdelijcke vrouwe om hem had gheleden, ende hy heeftse altijdt gheeert ende ghedient.

Ende daer na leefden sy noch langhen tijt in goeden vrede, ende sy diende voortaen neerstelijck onsen Godt den Heere in allen goede wercken, ende hebben Sijn godtlijcke gheboden na hun beste vermeughen ghehouden. Ende alle jare hielden zy ee[n] jaerghetijde van Alexander[s] verlossinghe, ende dan waren zy vrolijck met haren vrienden ende maeckten blijde siere, dat zy nochtans Godt niet vergaten.

Het gheviel op een tijdt dat Alexander houdende het jaer ghetijde zijnder verlossinghe ende was vrolijc met zijn vrienden, soo wert de goede Florentijne sieck vander kortsen soo datse haer qualijck ghevoelde, ende zeyde tot hun allen met [f]louwer stemmen:

     ’t Is hier vreuchdelijck boven maten.

     Dus moet ick my selven beter ghelaten

     Dan my is, want herte bevaen zy

     Met siecten. Dus wil ic my te rusten saten.

     O lieve Heere, vol [c]haritaten,

     Ick duchte dat ic metter doot bestaen zy.

     Mijn leden beswijcken. Appetijt vergaet my.

     Ach, t’herte vercranckt zeer wonderlijck.

     Dus gae ic ter tafelen in siecker daet vry,

     Daer ic niet meen, want rusten gesondelijc

     Op, ten doe Gods gratie ongrondelijck.

     Ach, noyt en had ick [soo] smertelijcken grijf.

     Mijn aderen krimpen. Myn leden, mijn lyf

     En hadden noyt sulcken miskijf.

     Noch swaerder motijf.

*     *

*

[Hoofdstuk 8]

Hoe Florentine sieck te bedde ginck ligghe metter koortsen, daer zy af sterf.

[8]

Alexander seyt tot sijn crancke Florentine:

     Seynden sal ick om medecijnen,

     Die u helpen sullen met recepten soete.

De siecke Florentine:

     Neen, teghen mijn siecte en is gheen boete,

     Want noyt in konsten meester soo groot

     Die boete wist teghen de doot.

     My en moghen helpen gheen ander curen

     Dan God, de schepper is alder creaturen.

     Aen Hem hanght mijn sterven, mijn leven.

Alexander:

     Ick hope dan Hy sal u trooster zijn.

     Roept Hem aen. Hy sal u gesontheyt seynden!

Florentine:

     Neen, tijdlijc genesen dat moet hier eynden,

     Maer ’t ghenesen dat is Godts rijcke te verwerven,

     Ende ’t sterven is der sielen beerven.

     Dit is [’t] sterven ende ’t ghenesen dat wy meenen.

Een priester:

     Laet u vanden vyandt niet verbeenen

     Maer betrout u op tlijden ons Heeren!

     Door Jesus’ lijden machmen ten Hemel keeren.

Florentine, God aenroepende:

     O God, opperste tresorier,

     Help ons uyt dit zondich dangier

     Eer wy gheschent zijn!

     Ontdoet u victoriose banier,

     Dat ick my schier

     Ontset zie vanden duyvels putertier,

     Die al serpenten zijn,

     Ende laet my van desen doloreusen tier

     Doch corts gheent zijn.

     Ende mijn ziele, die God ghecocht heeft soo dier,

     Laet in U glorie blijdelijck bekent zijn.

Doen sterf de goede vrouwe, dies Alexander groote droefheyt maect. Doen seyde een vanden vrienden:

     Maria, Gods moeder, verloos haren sone,

     Die onschuldig sterf en dat pacientelijc leet

     Doen haar tsweert der rouwen door-sneet.

     En wilt ghy dan [van] u selven verslaen sijn?

     Wy moeten al totten sterven komen.

     Dus heeftse betaelt dat wy noch schuldich sijn.

Alexander:

     O vriendt, uwe woorden doen my verduldich sijn.

     Dus laetse begraven. God wiltse ontfermen

     Datse mach ontswermen het helsche kermen.

     Ende [ic] bidde de Godheydt devijne

     Hare zonden te willen vergheven

     Ende my, dat ick ten laetsten fijne

     By haer mach komen int eeuwich leven.

Als Alexander zijn bedinghe hadde gedaen, so stelde hy voortaen zijnen wille in Godts wille, ende hy leefde daer nae eenen tijdt van jaeren, Godt dienende, ende is soo ghecomen tot eenen salighen eynde, welck ons die almachtighe Godt oock [v]erleenen wil.

A M E N !

[Conclusie]

De conclusie

     Dees dinghen sijn aldus gheschiet,

     Soo my schriftuere seydt openbaerlijck.

     Te Mets men ’t hemde ende kappe siet

     By haer beyder graf ghewaerlick.

     Hun jaer ghetije hout int ghemeyne

     Oudt ende jonck, groot ende kleyne.

     Ghy vroukens, houdt dit in memorie,

     die hoort oft leest dese historie,

     En[de] wilt uwen mannen d[e]ucht bewijsen.

     Zoo sal alle eere in u rijsen.

*     *

*

[Colofon]

Colophon

Kritische lees editie van

Een schone historie van Alexander van Mets

op basis van de oudste overgeleverde (her)druk, die van Cornelis Dirckszoon Cool, Amsterdam 1645,

(KB Den Haag, 190C36),

bezorgd door

Willem Kuiper, UvA.

Amsterdam

2015

Bibliotheek van Middelnederlandse Letterkunde

http://cf.hum.uva.nl/dsp/scriptamanent/bml/bmlindex.htm

❦     ❦

❦